Asansör Bakımında Elektrik Çarpması Riski ve Korunma

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansör bakımında elektrik çarpması riski yalnızca açıkta kalan bir kabloya dokunmaktan ibaret değildir. Kumanda panosundaki enerji, frekans kontrol cihazında kalan gerilim, ayrı beslenen kabin aydınlatması, acil kurtarma sistemi, nemli kuyu dibi ve metal yüzeyler aynı iş sırasında birden fazla elektriksel tehlike oluşturabilir. Bu nedenle güvenli bakım, teknisyenin tecrübesine güvenerek değil; enerjiyi kesme, yeniden enerjilenmeyi önleme, gerilimin yokluğunu doğrulama ve yapılan işlemi kayıt altına alma disipliniyle yürütülmelidir.

Bu rehberde asansör firması sahiplerinin, saha teknisyenlerinin ve bina yöneticilerinin elektrik çarpması riskini azaltmak için uygulaması gereken temel kontrol noktalarını bulabilirsiniz.

Asansör Bakımında Elektrik Riski Neden Yüksektir?

Asansörler elektrik, elektronik ve mekanik sistemlerin birlikte çalıştığı ekipmanlardır. Teknisyen çoğu zaman elektrik panosu, motor, kapı operatörü, kuyu tesisatı, kabin üstü ve kuyu dibi gibi farklı alanlarda çalışır. Bu alanların her birinde elektriksel tehlikenin biçimi değişebilir.

Makine dairesindeki kumanda panosunda doğrudan elektriksel temas riski bulunurken kuyu dibinde nem, su birikintisi ve metal yüzeyler nedeniyle temasın sonucu daha ağır olabilir. Kabin üstünde ise elektrik çarpması, istemsiz kas hareketine ve ardından yüksekten düşmeye yol açabilir.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı da nemli ortamların, hasarlı ekipmanların ve sıkışık alanların elektrik kaynaklı yaralanma riskini artırdığına dikkat çekmektedir. Elektrik kazaları yalnızca çarpılmaya değil; yanık, ark parlaması, yangın ve ikincil düşme kazalarına da neden olabilir. ([Güvenli İnşaat][1])

Asansör bakımında sık karşılaşılan enerji kaynakları şunlardır:

• Ana şebeke beslemesi
• Kumanda ve sinyal devreleri
• Kabin ve kuyu aydınlatma beslemeleri
• Otomatik kapı operatörü
• Akülü acil kurtarma sistemi
• UPS veya kesintisiz güç kaynağı
• İnvertör ve sürücü içerisindeki kondansatörler
• Alarm, interkom ve uzaktan haberleşme sistemleri
• Bina otomasyonu üzerinden gelen harici bağlantılar

Ana şalterin kapatılması, bu kaynakların tamamının enerjisiz kaldığı anlamına gelmeyebilir. Güvenli çalışma için bütün enerji kaynakları ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Elektrik Çarpmasına Yol Açan Başlıca Hatalar

Elektrik kazalarının önemli bir bölümü, arızalı parçadan çok yanlış çalışma alışkanlıklarından kaynaklanır. “Bu işlemi daha önce yüzlerce kez yaptım” düşüncesi, teknisyenin kontrol adımlarını atlamasına yol açabilir.

Riskli durum	Olası sonuç	Alınması gereken önlem
Ana şalter kapatılmadan panoda çalışma	Doğrudan temas, ark ve yanık	Enerjiyi kesmek ve yeniden açılmayı engellemek
Gerilim ölçmeden çalışmaya başlamak	Yanlış devrenin enerjisiz sanılması	Uygun cihazla gerilim yokluğunu doğrulamak
Hasarlı ölçü aleti veya prob kullanmak	Prob üzerinden elektrik çarpması	Cihazı ve kablolarını iş öncesi kontrol etmek
Nemli kuyu dibinde elektrikli ekipman kullanmak	Vücut üzerinden akım geçişinin kolaylaşması	Suyu gidermek ve uygun korumalı ekipman kullanmak
Takı, saat veya metal aksesuarla çalışma	Kısa devre, yanık ve sıkışma	Metal aksesuarları iş öncesinde çıkarmak
Akülü kurtarma sistemini dikkate almamak	Beklenmeyen hareket veya enerji	Akü ve UPS kaynaklarını ayrıca izole etmek
Teknisyen çalışırken başka kişinin şalteri açması	Ölümcül elektrik çarpması	Kişisel kilit ve uyarı etiketi kullanmak
Eldiveni tek koruma yöntemi olarak görmek	İzolasyon hatasında doğrudan temas	Önce enerjisiz çalışma, sonra uygun KKD kullanmak

Özellikle kapağı açık bırakılmış panolar, geçici kablo ekleri, bantla sarılmış problar ve kırık prizler “işi tamamlayana kadar kullanılabilecek küçük kusurlar” olarak görülmemelidir. Hasarlı ekipman derhal kullanım dışına alınmalı ve sağlam ekipmanla değiştirilmelidir.

Güvenli Çalışmanın Temeli: Enerjiyi Kesme ve Kilitleme

Elektrikle çalışmalarda birinci tercih, işlemin enerjisiz ortamda yapılmasıdır. Enerji altında çalışma, hız kazanmak veya arıza tespitini kolaylaştırmak amacıyla normal yöntem hâline getirilmemelidir.

Gerilim altında yapılması zorunlu olduğu değerlendirilen bir işlem varsa bunun yalnızca yetkili, eğitimli personel tarafından; yazılı çalışma yöntemi, risk değerlendirmesi, uygun ekipman ve gözetim şartlarıyla gerçekleştirilmesi gerekir.

1. Sistemi tanımlayın

Çalışmaya başlamadan önce hangi devrelerin, şalterlerin ve yardımcı beslemelerin ilgili asansörü etkilediği belirlenmelidir. Yan yana birden fazla asansör panosu bulunan makine dairelerinde yanlış şalterin kapatılması sık karşılaşılan bir risktir.

Şalter etiketi okunmuyorsa veya pano içindeki devreler tanımlanmamışsa tahminle işlem yapılmamalıdır.

2. Asansörü güvenli konuma alın

Kabin konumu, kapıların durumu ve yapılacak işlemin niteliği değerlendirilmelidir. Enerji kesildiğinde kabinin veya kapının tehlikeli bir konumda kalmaması gerekir.

Ayrıca bina görevlisi veya yöneticiye asansörün bakım nedeniyle hizmet dışı olduğu bildirilmelidir. Kat çağrılarının kullanılması, yetkisiz kişilerin çalışma alanına girmesi ve bakımın yarıda kesilmesi önlenmelidir.

3. Bütün enerji kaynaklarını kesin

Ana besleme kapatıldıktan sonra aşağıdaki yardımcı kaynaklar kontrol edilmelidir:

• Kabin aydınlatma hattı
• Kuyu aydınlatma hattı
• Alarm ve haberleşme beslemesi
• Acil kurtarma aküsü
• UPS sistemi
• Kapı devresine gelen ayrı besleme
• Bina otomasyonundan gelen harici bağlantılar
• İnvertör veya sürücü üzerinde kalabilecek artık enerji

Frekans kontrol cihazlarının içerisindeki kondansatörlerde, şebeke kesildikten sonra belirli bir süre tehlikeli gerilim kalabilir. Üreticinin belirttiği boşalma süresi beklenmeli ve gerilim ölçülmeden devreye dokunulmamalıdır.

4. Yeniden enerjilenmeyi önleyin

Şalterin kapatılması tek başına yeterli değildir. Başka bir personelin, bina görevlisinin veya teknisyenin şalteri yanlışlıkla açması önlenmelidir.

Bu amaçla kilitleme ve etiketleme uygulanmalıdır:

1. Enerji kesme elemanı kapalı konuma alınır.
2. Mümkünse kişisel kilit takılır.
3. Üzerine çalışanın adı ve çalışma bilgisi bulunan uyarı etiketi yerleştirilir.
4. Anahtar yalnızca kilidi takan kişide tutulur.
5. Çalışma bitmeden kilit başka biri tarafından kaldırılmaz.

Birden fazla teknisyen çalışıyorsa her çalışanın ayrı kişisel kilit kullanması güvenliği artırır. Böylece ekipten biri sahadayken sistemin yeniden çalıştırılması önlenir.

5. Gerilimin olmadığını doğrulayın

“Şalter kapalı görünüyor” veya “pano lambaları söndü” ifadeleri gerilim yokluğunun kanıtı değildir. Çalışılacak noktada uygun ölçüm cihazıyla doğrulama yapılmalıdır.

Güvenli ölçüm sırası genel olarak şöyledir:

1. Ölçüm cihazının çalıştığı bilinen enerjili bir noktada işlevi doğrulanır.
2. Çalışılacak devrede faz-faz, faz-nötr ve gerekli bağlantılar ölçülür.
3. Gerilim bulunmadığı doğrulanır.
4. Ölçüm sonrasında cihaz tekrar bilinen enerjili noktada test edilir.

Son kontrol, ölçüm sırasında cihazın bozulmadığını veya yanlış kademede olmadığını anlamaya yardımcı olur.

Bakanlık kaynaklarında da elektrikle ilgili güvenli çalışmanın temelinde enerjiyi kesme, yeniden bağlanmaya karşı güvenceye alma ve gerilim yokluğunu doğrulama yaklaşımı yer almaktadır. ([Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı][2])

Ölçüm Cihazı ve Koruyucu Donanım Nasıl Seçilmeli?

Elektrik güvenliğinde kişisel koruyucu donanım önemlidir ancak enerjiyi kesmenin yerine geçmez. Eldiven kullanılıyor olması, teknisyene canlı devreye dokunma hakkı vermez.

Ölçüm cihazı kontrolü

Multimetre, çift kutuplu gerilim test cihazı ve problar işe başlamadan önce gözle incelenmelidir.

Kontrol edilmesi gereken noktalar:

• Prob kablolarında çatlak veya ezilme bulunmaması
• Prob uçlarının gereğinden fazla açık metal bırakmaması
• Cihaz gövdesinin kırık olmaması
• Sigortalarının üretici değerlerine uygun olması
• Pil seviyesinin yeterli olması
• Kademe seçiminin yapılacak ölçüme uygun olması
• Cihazın çalışma ortamına uygun ölçüm kategorisini taşıması
• Kalibrasyon veya doğrulama sürecinin firma prosedürüne uygun yürütülmesi

Direnç veya süreklilik kademesinde bulunan cihazla enerjili devreye temas etmek, cihazın zarar görmesine ve kullanıcı için ciddi tehlike oluşmasına neden olabilir. Ölçüm öncesi kademe kontrolü alışkanlık hâline getirilmelidir.

Kullanılabilecek kişisel koruyucular

Risk değerlendirmesine göre aşağıdaki ekipmanlara ihtiyaç duyulabilir:

• Gerilim seviyesine uygun yalıtkan eldiven
• Koruyucu gözlük veya yüz siperi
• Elektriksel riske uygun iş ayakkabısı
• Yalıtkan paspas
• Alev geciktirici veya ark riskine uygun iş kıyafeti
• Baret
• Yüksekte çalışma riski varsa uygun düşüş durdurma ekipmanı

Yalıtkan eldivenlerin yüzeyinde delik, kesik veya kimyasal bozulma bulunmamalıdır. Eldivenler yağlı malzemelerle birlikte taşınmamalı, üretici talimatına uygun şekilde kontrol edilmeli ve uygunsuz bulunan ürün tekrar kullanılmamalıdır.

Makine Dairesi, Kabin Üstü ve Kuyu Dibinde Özel Riskler

Elektriksel risk her çalışma alanında farklı şekilde yönetilmelidir.

Makine dairesi ve kumanda panosu

Makine dairesinde en önemli riskler pano içindeki açık iletkenler, yanlış devre tanımlaması, ark oluşumu ve ayrı enerji kaynaklarıdır.

Pano önünde malzeme, yağ tenekesi veya yedek parça bırakılmamalıdır. Zemin kuru tutulmalı, pano önündeki çalışma alanı erişilebilir olmalı ve yetkisiz kişilerin makine dairesine girişi engellenmelidir.

Pano içerisindeki koruma elemanlarının köprülenmesi, sigorta yerine tel kullanılması veya güvenlik devresinin geçici olarak devre dışı bırakılması kabul edilemez.

Kabin üstü

Kabin üstünde elektrik çarpmasının yanında düşme ve sıkışma riski de bulunur. Küçük bir elektrik teması teknisyenin dengesini kaybetmesine neden olabilir.

Kabin üstü aydınlatması yeterli olmalı, priz ve kablolar sağlam durumda bulunmalı, hareket alanındaki yağ ve yabancı malzemeler temizlenmelidir. Çalışma başlamadan önce kumanda modunun ve durdurma tertibatının güvenli durumu kontrol edilmelidir.

Kuyu dibi

Kuyu dibi su, nem ve metal yüzeyler nedeniyle elektrik çarpması açısından kritik bir alandır. Su birikmiş bir kuyu dibine elektrikli el aletiyle girilmemelidir.

Önce suyun kaynağı belirlenmeli, alan güvenli hâle getirilmeli ve tesisatın zarar görüp görmediği yetkili personel tarafından kontrol edilmelidir. Seyyar aydınlatma ve elektrikli ekipmanlar çalışma koşullarına uygun koruma özelliklerine sahip olmalıdır.

Firma Sahibi ve Bina Yöneticisinin Sorumluluğu

Elektrik güvenliği yalnızca teknisyenin dikkatine bırakılamaz. Bakım firması; eğitim, ekipman, çalışma yöntemi, denetim ve kayıt düzenini oluşturmalıdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu çerçevesinde işverenin mesleki riskleri önlemesi, gerekli organizasyonu kurması ve uygun araçları sağlaması temel yükümlülükler arasındadır. ([Mevzuat][3])

Firma sahibinin takip etmesi gereken başlıca konular şunlardır:

• Teknisyenlerin elektriksel risk eğitimi
• Yetki ve görev sınırlarının yazılı olması
• Kilitleme ve etiketleme ekipmanlarının personele verilmesi
• Ölçüm cihazlarının periyodik kontrolü
• KKD teslim ve kontrol kayıtları
• Ramak kala olaylarının bildirilmesi
• Hasarlı ekipmanın kullanım dışına alınması
• Tek başına çalışma riskinin değerlendirilmesi
• Acil durum ve ilk yardım eğitimi
• Saha denetimlerinin düzenli yapılması

Bina yöneticisi ise makine dairesinin kilitli ve kuru tutulmasını, pano önüne malzeme yığılmamasını, su sızıntılarının gecikmeden giderilmesini ve bakım sırasında teknisyenin çalışma alanına müdahale edilmemesini sağlamalıdır.

Bu kontrollerin yalnızca sözlü talimatla yürütülmesi zaman içinde aksamalara neden olabilir. Enerji kesme kontrolü, kullanılan ölçüm cihazı, tespit edilen uygunsuzluklar ve fotoğraflar Asansorex gibi bir bakım takip yazılımında iş emriyle birlikte kaydedildiğinde firma, yapılan güvenlik kontrollerini daha düzenli izleyebilir.

Elektrik Çarpmasında Acil Müdahale

Elektrik çarpması meydana geldiğinde ilk hata, kazazedeye doğrudan dokunmaktır. Elektrik akımı devam ediyorsa yardım etmeye çalışan kişi de akıma kapılabilir.

Acil durumda şu sıra izlenmelidir:

1. Kendi güvenliğinizi tehlikeye atmayın.
2. Mümkünse elektrik enerjisini ana kesme noktasından kapatın.
3. Enerjinin kesildiğinden emin olmadan kazazedeye doğrudan dokunmayın.
4. Derhal 112 Acil Çağrı Merkezini arayın.
5. Çevredeki ikinci tehlikeleri, düşme ve sıkışma risklerini kontrol edin.
6. Eğitimli ilk yardımcı, ortam güvenli hâle geldikten sonra bilinç ve solunumu değerlendirir.
7. Gerekiyorsa temel yaşam desteği ve otomatik eksternal defibrilatör uygulaması eğitimli kişilerce yürütülür.
8. Kazazede iyi görünüyor olsa bile sağlık personelinin değerlendirmesi sağlanır.

Sağlık Bakanlığı kaynakları, elektrik çarpmasında önce enerjinin kesilmesini, kazazedeye doğrudan dokunulmamasını ve 112’den yardım istenmesini vurgulamaktadır. ([ekutuphane.saglik.gov.tr][4])

Olay sonrasında yalnızca arızalı parça değiştirilmemelidir. Kazanın kök nedeni araştırılmalı; prosedür, eğitim, ekipman, gözetim veya iletişim eksikliği varsa düzeltici faaliyet başlatılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ana şalter kapatıldığında asansördeki bütün elektrik kesilir mi?

Her zaman kesilmeyebilir. Kabin aydınlatması, kuyu aydınlatması, alarm sistemi, UPS, acil kurtarma aküsü veya bina otomasyonu gibi ayrı kaynaklar bulunabilir. Bütün enerji kaynakları belirlenmeli ve çalışılacak noktada gerilim ölçümü yapılmalıdır.

Elektrikçi eldiveni takmak enerjili panoda çalışmak için yeterli midir?

Hayır. Yalıtkan eldiven bir kişisel koruyucudur ve enerjiyi kesme işleminin yerine geçmez. Öncelik sistemi enerjisiz hâle getirmek, yeniden enerjilenmeyi önlemek ve gerilim yokluğunu doğrulamaktır.

Multimetre ile gerilim olmadığını bir kez ölçmek yeterli mi?

Ölçüm cihazının işlemden önce ve sonra çalıştığı doğrulanmalıdır. Böylece cihazın arızalı olması, yanlış kademede bulunması veya ölçüm sırasında zarar görmesi ihtimali kontrol edilir.

Asansör teknisyeni tek başına elektrik panosunda çalışabilir mi?

Bu karar işin riskine, firmanın çalışma prosedürüne ve teknisyenin yetkinliğine göre verilmelidir. Yüksek riskli, enerjili çalışma ihtimali bulunan veya kurtarma gerektirebilecek işlerde tek başına çalışma uygun değildir.

Kuyu dibinde su varsa bakım yapılabilir mi?

Elektrik tesisatı ve ekipmanlar açısından güvenlik sağlanmadan çalışma yapılmamalıdır. Önce suyun kaynağı giderilmeli, enerji kaynakları kontrol edilmeli ve zarar gören elektriksel bölümler yetkili personel tarafından değerlendirilmelidir.

Elektrik çarpılan kişi kendini iyi hissediyorsa hastaneye gitmeli mi?

Elektrik teması kalp ritmi, sinir sistemi ve iç dokular üzerinde dışarıdan hemen görülmeyen etkiler oluşturabilir. Bu nedenle 112’nin veya sağlık personelinin yönlendirmesine uyulmalı, olay basit görülerek geçiştirilmemelidir.

Özet

Asansör bakımında elektrik çarpmasını önlemenin en güvenilir yolu, işi mümkün olduğunca enerjisiz ortamda yürütmektir. Ana beslemeyi kapatmak tek başına yeterli değildir; bütün yardımcı enerji kaynakları belirlenmeli, yeniden enerjilenme kilit ve etiketle önlenmeli, gerilim yokluğu uygun ölçüm cihazıyla doğrulanmalıdır.

Doğru ölçüm cihazı, sağlam kişisel koruyucu donanım, kuru ve düzenli çalışma alanı, eğitimli personel ve kayıt disiplini aynı güvenlik zincirinin parçalarıdır. Asansorex üzerinden bakım formlarına elektrik güvenliği kontrol maddeleri, uygunsuzluk fotoğrafları ve teknisyen açıklamaları eklemek, bu zincirin sahada düzenli uygulanmasını ve geçmiş kayıtların gerektiğinde kolayca incelenmesini destekler.