Asansör Dikey Titreşim ve Halat Etkisi

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansör kabininde hissedilen aşağı-yukarı yönlü sarsıntı, yolcular tarafından genellikle “asansör zıplıyor”, “kabin dalgalanıyor” veya “kat yaklaşımında vuruntu yapıyor” şeklinde tarif edilir. Bu durum her zaman tek bir parçadan kaynaklanmaz. Taşıyıcı halatların gerginlik farkları, çekiş kasnağı olukları, motorun tork üretimi, fren açma zamanı, karşı ağırlık sistemi ve sürücü ayarları birlikte değerlendirilmelidir. Bu yazıda dikey titreşimin nasıl ayırt edileceğini, halatların titreşime hangi yollarla etki ettiğini ve bakım ekibinin nasıl sistematik bir teşhis yapması gerektiğini ele alacağız.

Asansör Dikey Titreşim Nedir?

Dikey titreşim, kabinin hareket ekseni boyunca yani aşağı-yukarı yönde oluşan tekrarlı hızlanma değişimleridir. Yolcu bunu hafif bir yaylanma, düzenli vuruntu, kısa süreli zıplama veya sürekli dalgalanma şeklinde hissedebilir.

Dikey titreşim ile yatay titreşim birbirinden ayrılmalıdır. Yatay titreşimde kabin sağa-sola veya öne-arkaya hareket eder. Kılavuz ray bağlantıları, patenler, kabin dengesi ve ray doğrultusu daha fazla öne çıkar. Dikey titreşimde ise taşıyıcı sistem, tahrik makinesi, fren, halatlar ve hız kontrolü öncelikli olarak incelenir.

Aşağıdaki belirtiler dikey titreşim ihtimalini güçlendirir:

• Sarsıntının kabin tabanında aşağı-yukarı hareket olarak hissedilmesi
• Titreşimin belirli hızlarda artması
• Yukarı ve aşağı yönde farklı şiddette ortaya çıkması
• Kabin boşken veya yüklüyken belirgin şekilde değişmesi
• Kat yaklaşımında kısa süreli vuruntu oluşması
• Sabit hızda düzenli aralıklarla tekrarlayan titreşim görülmesi
• Bakım veya halat değişiminden sonra şikâyetin başlaması

Titreşim değerlendirmesinde yalnızca “hissediliyor” veya “hissedilmiyor” şeklinde karar verilmemelidir. Güncel ISO 8100-34:2021 standardı, asansör hareket kalitesinin ölçülmesi ve raporlanması için yöntem tarif eder; ancak tek başına kabul veya ret sınırı belirlemez. Ölçüm sonuçları asansörün hızı, kullanım amacı, üretici değerleri ve önceki kayıtlarla birlikte yorumlanmalıdır. ([ISO][1])

Halatlar Dikey Titreşimi Nasıl Etkiler?

Asansör halatları yalnızca kabini taşıyan parçalar değildir. Motor torkunun kabine aktarılması, karşı ağırlıkla dengenin korunması ve hareketin düzgün sürdürülmesi bakımından dinamik sistemin önemli bir parçasıdır.

Halat gerginliklerinin eşit olmaması

Aynı halat grubundaki halatların yükü mümkün olduğunca dengeli paylaşması gerekir. Halatlardan biri diğerlerinden daha gerginse çekiş kasnağına daha fazla basınç uygular. Daha gevşek halatlar ise yük aktarımına daha az katılır.

Bu durumda:

• Kasnak olukları farklı hızlarda aşınabilir.
• Halatlar arasında kayma eğilimi oluşabilir.
• Kabin askı noktalarında dengesiz yük meydana gelebilir.
• Hareket sırasında periyodik gerilme boşalmaları görülebilir.
• Motor yükü ve sürüş konforu değişebilir.

Gerginlik farkının gözle anlaşılması her zaman mümkün değildir. Halatların elle çekilerek veya üzerlerine vurularak karşılaştırılması yalnızca ön fikir verebilir. Sağlıklı değerlendirme için uygun bir halat gerilim ölçer, üreticinin önerdiği ölçüm yöntemi veya kontrollü frekans karşılaştırması kullanılmalıdır.

Halat çapı ve uzama farklılıkları

Halatlar kullanım süresince oturur, uzar ve kasnak oluklarına uyum sağlar. Aynı grupta farklı üretim özelliklerine, farklı çaplara veya farklı kullanım geçmişine sahip halatlar bulunması yük paylaşımını bozabilir.

Özellikle aşağıdaki uygulamalar titreşim riskini artırır:

• Halat grubunda yalnızca tek halatın değiştirilmesi
• Eski ve yeni halatların birlikte kullanılması
• Farklı yapı veya çapta halatların karıştırılması
• Halat boylarının bağlantı noktalarında eşitlenmemesi
• Halat uç bağlantılarının farklı konumlarda kalması
• Üreticiye uygun olmayan yağlama yapılması

Bir halat ciddi şekilde hasarlıysa yalnızca o halatı değiştirmek ekonomik görünebilir. Ancak halat setinin kalan kısmı aşınmış ve uzamışsa yeni halat yükün büyük bölümünü üzerine alabilir. Değişim kararı, halat üreticisinin talimatları ve sistemin genel durumu dikkate alınarak verilmelidir.

Halatların doğal salınımı ve rezonans

Uzun seyir mesafesine sahip asansörlerde halatlar belirli hızlarda salınıma girebilir. Motor, kasnak veya kabin sisteminden gelen düzenli bir uyarım halatın doğal frekansına yaklaştığında titreşim büyüyebilir. Buna rezonans etkisi denir.

Bu tür bir problem genellikle:

• Yalnızca belirli bir hız aralığında,
• Belirli katlar arasında,
• Kabin boşken veya belirli yüklerde,
• Yukarı ya da aşağı yönden yalnızca birinde

daha belirgin hale gelir.

Titreşimin her katta aynı olmaması, arızanın olmadığı anlamına gelmez. Halatların serbest uzunluğu kabinin konumuna göre değiştiği için titreşim karakteri de seyir boyunca değişebilir.

Belirtilere Göre Muhtemel Nedenler

Dikey titreşim şikâyetinde parçaları rastgele değiştirmek yerine belirtinin hangi hareket aşamasında oluştuğu belirlenmelidir.

Belirti	Muhtemel neden	Kontrol noktası	Öncelik
İlk kalkışta sert vuruntu	Frenin geç açması, yüksek kalkış torku, sürücü ayarı	Fren açma zamanı, balata mesafesi, inverter kayıtları	Yüksek
Sabit hızda düzenli dalgalanma	Halat gerginlik farkı, kasnak salgısı, motor tork dalgalanması	Halat gerilimi, kasnak olukları, enkoder	Orta-yüksek
Belirli katlarda artan titreşim	Halat rezonansı, kompanzasyon sistemi salınımı	Kabin konumu, halat serbest boyu, kompanzasyon elemanları	Orta
Yalnızca yukarı yönde titreşim	Yük aktarımı, karşı ağırlık tarafı, fren veya tahrik yükü	Yukarı-aşağı test karşılaştırması	Yüksek
Kabin boşken daha fazla titreşim	Denge oranı, sürücü ayarı, halat salınımı	Boş ve kontrollü yüklü test	Orta
Kat yaklaşımında zıplama	Düşük hız ayarı, enkoder geri bildirimi, fren tutma sırası	Yavaşlama eğrisi ve duruş kayıtları	Yüksek
Halat değişiminden sonra başlayan sarsıntı	Gerginlik eşitsizliği, halat boyu farkı, yanlış yerleşim	Tüm halat seti ve bağlantı noktaları	Yüksek
Yük arttıkça büyüyen titreşim	Kasnak oluk aşınması, yatak problemi, halat yük paylaşımı	Makine, kasnak ve yük altındaki davranış	Yüksek

Tablodaki eşleştirmeler kesin arıza teşhisi değildir. Aynı belirti birden fazla parçadan kaynaklanabilir. Amaç, teknisyenin incelemeye hangi sistemden başlaması gerektiğini belirlemektir.

Dikey Titreşim Nasıl Teşhis Edilir?

Doğru teşhis, şikâyetin tekrar edilebilir hale getirilmesiyle başlar. “Bazen sallanıyor” ifadesi tek başına yeterli değildir.

1. Şikâyet haritası oluşturun

Bina yöneticisinden ve kullanıcılardan şu bilgiler alınmalıdır:

• Titreşim hangi katlar arasında hissediliyor?
• Yukarı çıkarken mi, aşağı inerken mi daha fazla?
• Kalkışta mı, sabit hızda mı, duruşta mı oluşuyor?
• Kabin doluyken şiddeti değişiyor mu?
• Günün belirli saatlerinde artıyor mu?
• Sorun herhangi bir bakım veya parça değişiminden sonra mı başladı?

Şikâyetin tarihi ve koşulları bakım kaydına yazılmalıdır. Bu kayıtlar Asansorex gibi bir bakım takip yazılımında tutulduğunda önceki halat ayarları, parça değişimleri, kullanıcı bildirimleri ve teknisyen notları aynı asansör altında karşılaştırılabilir.

2. Güvenlik kontrolünü önce yapın

Konfor şikâyeti olarak başlayan bir titreşimin arkasında güvenliği etkileyen bir mekanik problem bulunabilir. Test sürüşünden önce halatların, bağlantı noktalarının, kasnakların, frenin ve makine yataklarının genel durumu kontrol edilmelidir.

Aşağıdaki bulgularda normal kullanım testi sürdürülmemelidir:

• Halatta belirgin tel kopmaları veya şekil bozukluğu
• Halatın kasnak oluğuna anormal gömülmesi
• Halat bağlantısında gevşeme
• Kasnakta çatlak veya ciddi yüzey hasarı
• Makine yatağından ağır ses gelmesi
• Frenin düzensiz açılması veya tutması
• Kabin hareketinde kontrolsüz sıçrama

Önce güvenlik, sonra konfor ölçümü yapılır. Mekanik risk giderilmeden sürücü parametresi değiştirmek doğru değildir.

3. Halat gerginliklerini ölçün

Ölçüm mümkün olduğunca aynı koşullarda ve aynı halat bölgesinde yapılmalıdır. Kabin konumu değiştirilerek alınan değerler doğrudan karşılaştırılmamalıdır.

Kontrolde şu noktalar değerlendirilir:

1. Her halatın gerilim değeri
2. En yüksek ve en düşük değer arasındaki fark
3. Halat uç bağlantılarının konumu
4. Yaylı bağlantı kullanılıyorsa yay sıkışma miktarları
5. Halatların kasnak oluklarına oturma seviyesi
6. Halat çaplarında veya yüzeylerinde farklılık

Eşitleme yapılacaksa ayar küçük adımlarla gerçekleştirilmelidir. Tek bir halatı aşırı sıkmak, sorunu çözmek yerine yük dağılımını başka bir noktada bozabilir.

4. Kasnak ve makine sistemini inceleyin

Halatlar doğru gerginlikte olsa bile çekiş kasnağındaki oluk farklılıkları periyodik titreşim oluşturabilir. Kasnağın her dönüşünde aynı noktada oluşan vuruntu, kabin içinde düzenli aralıklı sarsıntı olarak hissedilir.

Kontrol edilmesi gerekenler şunlardır:

• Olukların eşit aşınıp aşınmadığı
• Halatların oluklara aynı seviyede oturup oturmadığı
• Kasnakta radyal veya eksenel salgı bulunup bulunmadığı
• Makine ve saptırma kasnağı yatakları
• Motor bağlantıları ve şase sabitlemeleri
• Enkoder bağlantısı ve geri bildirim kararlılığı
• Fren diski veya kampanasındaki düzensizlikler

5. Kontrollü test sürüşleri yapın

Testler boş kabinle başlayabilir. Daha sonra yetkili ekip tarafından güvenli ve kontrollü yük koşullarında karşılaştırma yapılabilir. Normal yolcular test amacıyla kullanılmamalıdır.

Her testte şu veriler kaydedilmelidir:

• Yön
• Başlangıç ve varış katı
• Yaklaşık yük durumu
• Titreşimin başladığı hareket aşaması
• Şiddetin arttığı hız veya konum
• Duruş biçimi
• Makine dairesinde duyulan ses

6. Titreşimi cihazla ölçün

Kabin tabanına uygun şekilde yerleştirilen üç eksenli ölçüm cihazı, dikey ve yatay titreşimi birbirinden ayırmaya yardımcı olur. Ölçüm yalnızca en yüksek değere bakılarak yorumlanmamalıdır. Titreşimin süresi, frekansı, kalkış ve duruş sırasındaki ivme değişimleri de önemlidir.

ISO 8100-34:2021 hareket kalitesinin ölçüm ve raporlama yöntemini tanımlar; ancak ölçülen her değer için evrensel bir “iyi” veya “kötü” sınırı koymaz. Bu nedenle sonuçlar üretici verileri, benzer asansörler ve önceki ölçümlerle karşılaştırılmalıdır. ([ISO][1])

Uygulanabilecek Bakım ve Düzeltme İşlemleri

Teşhis sonucuna göre uygulanabilecek müdahaleler arızanın kaynağına göre değişir.

Halat gerginliğinin eşitlenmesi

Halat ayarı, uygun ölçüm cihazıyla ve sistem dengesi korunarak yapılmalıdır. Ayar sonrasında asansör birkaç kontrollü seyir yaptırılmalı, halatların yerleşmesi beklenmeli ve değerler tekrar ölçülmelidir.

Tek seferlik ayar yeterli olmayabilir. Yeni halatlarda ilk çalışma döneminden sonra oturma ve uzama görülebileceği için üretici önerisine göre yeniden kontrol planlanmalıdır.

Halat setinin yenilenmesi

Aşağıdaki durumlarda yalnızca ayar yapmak yeterli olmayabilir:

• Halatlar arasında belirgin çap veya uzama farkı bulunması
• Oluklara oturma seviyelerinin farklı olması
• Halatların yapısal özelliklerinin birbirinden farklı olması
• Yaygın tel kopması veya yüzey bozulması görülmesi
• Önceki değişimde eski ve yeni halatların karıştırılmış olması

Halat değişiminde çap, yapı, mukavemet sınıfı, yüzey özelliği ve üretici talimatları dikkate alınmalıdır. “Aynı kalınlıkta görünüyor” yaklaşımı teknik olarak yeterli değildir.

Kasnak oluklarının düzeltilmesi veya kasnak değişimi

Oluk aşınması eşit değilse yeni halat takılması sorunu kısa süre içinde tekrar oluşturabilir. Halat değişiminden önce kasnak olukları mutlaka kontrol edilmelidir.

Kasnak işlemi yapılırken:

• Üretici toleransları,
• Oluk geometrisi,
• Halat çapı,
• Yeterli çekiş şartları,
• Kasnağın kalan malzeme kalınlığı

birlikte değerlendirilmelidir. Uygun olmayan torna işlemi çekiş kabiliyetini ve halat ömrünü olumsuz etkileyebilir.

Sürücü ve fren ayarlarının düzeltilmesi

Titreşim yalnızca kalkış veya duruş sırasında oluşuyorsa mekanik kontrollerden sonra sürücü parametreleri incelenebilir. Kalkış torku, hızlanma eğrisi, yavaşlama, sıfır hız kontrolü ve fren açma-kapama zamanları birbirine uyumlu olmalıdır.

Parametre değişiklikleri deneme-yanılma yöntemiyle yapılmamalıdır. Mevcut değerler yedeklenmeli, her değişiklik tek tek kaydedilmeli ve test sonucu karşılaştırılmalıdır.

Kompanzasyon sisteminin kontrolü

Yüksek seyirli asansörlerde kompanzasyon zinciri veya halatı da dikey titreşime katkı sağlayabilir. Zincirin kuyu ekipmanlarına çarpması, yönlendirme elemanlarının bozulması veya kompanzasyon halatının salınıma girmesi kabinde düzenli olmayan titreşim oluşturabilir.

Bina Yöneticisi ve Bakım Firması Nasıl Hareket Etmeli?

Bina yöneticisi titreşim şikâyetini yalnızca “konfor sorunu” olarak görmemelidir. Şikâyetin ne zaman başladığı, hangi katlarda hissedildiği ve kullanıcıların gözlemleri bakım firmasına açık biçimde aktarılmalıdır.

Bakım firması ise yalnızca kısa bir test sürüşü yapıp “normal” değerlendirmesi vermemelidir. Özellikle tekrarlayan şikâyetlerde ölçüm ve karşılaştırma yapılmalıdır.

Pratik çalışma düzeni şu şekilde olabilir:

1. Şikâyeti tarih ve koşullarıyla kaydetmek
2. Güvenlik açısından ön kontrol yapmak
3. Boş ve kontrollü yükte test gerçekleştirmek
4. Halat gerilimlerini ölçmek
5. Kasnak, makine, fren ve sürücü sistemini incelemek
6. Yapılan ayarı veya değişen parçayı kayıt altına almak
7. Müdahale öncesi ve sonrası test sonuçlarını karşılaştırmak
8. Tekrar kontrol tarihi belirlemek

Türkiye’de asansörlerin periyodik kontrollerinin yılda en az bir kez yaptırılması gerekir. Ancak yıllık kontrol, aylık bakımın veya arıza teşhisinin yerine geçmez. ([Sanayi Bakanlığı][2]) Etiket rengi de yalnızca “titreşim var” ifadesine göre değil, A tipi muayene kuruluşunun tespit ettiği kusurun güvenlik seviyesine göre belirlenir. Kırmızı etiket verilen güvensiz asansörün kullanımına izin verilmez. ([Sanayi Bakanlığı][3])

Sıkça Sorulan Sorular

Asansörün aşağı-yukarı sallanması halatların kopacağı anlamına mı gelir?

Hayır. Dikey titreşim doğrudan halat kopması anlamına gelmez. Gerginlik farkı, sürücü ayarı, fren zamanlaması veya kasnak aşınması da aynı belirtiyi oluşturabilir. Ancak halatlarda tel kopması, çap kaybı veya şekil bozukluğu varsa asansör yetkili ekip tarafından derhal incelenmelidir.

Halat gerginliği elle kontrol edilebilir mi?

Elle çekme veya halata vurarak ses karşılaştırma yalnızca kaba bir ön değerlendirme sağlar. Kesin ayar için uygun ölçüm cihazı ve üreticinin önerdiği yöntem kullanılmalıdır. Özellikle çok halatlı sistemlerde küçük farklar gözle anlaşılmayabilir.

Yeni halat takıldıktan sonra titreşim oluşması normal midir?

Yeni halatların ilk çalışma döneminde oturması ve belirli ölçüde uzaması mümkündür. Ancak belirgin zıplama veya sürekli titreşim normal kabul edilmemelidir. Halat boyları, gerginlikler, kasnak olukları ve bağlantı noktaları yeniden kontrol edilmelidir.

Dikey titreşim sürücü ayarıyla tamamen giderilebilir mi?

Sorun yalnızca hızlanma, yavaşlama veya fren zamanlamasından kaynaklanıyorsa doğru ayar önemli iyileşme sağlayabilir. Fakat mekanik aşınma, kasnak salgısı veya halat dengesizliği varsa yalnızca parametre değiştirmek kalıcı çözüm oluşturmaz.

Titreşim ölçümü için telefon uygulaması yeterli midir?

Telefon sensörleri ön karşılaştırma için fikir verebilir; ancak kalibrasyon, örnekleme hızı ve cihaz yerleşimi güvenilir olmayabilir. Teknik rapor ve müdahale karşılaştırması için uygun titreşim ölçüm cihazı kullanılmalıdır.

Dikey titreşim periyodik kontrolde kırmızı etikete neden olur mu?

Titreşim tek başına otomatik olarak belirli bir etiket rengi oluşturmaz. Etiket kararı, titreşime neden olan kusurun güvenlik riski ve periyodik kontrol kriterleri üzerinden verilir. Fren, halat, kasnak veya bağlantılarda ciddi risk tespit edilirse sonuç daha ağır olabilir.

Özet

Asansör dikey titreşimi; halat gerginlik farkı, halat uzaması, çekiş kasnağı aşınması, motor tork dalgalanması, fren zamanlaması, kompanzasyon sistemi veya sürücü ayarlarından kaynaklanabilir. Kalıcı çözüm için şikâyetin hangi yönde, katta, yükte ve hareket aşamasında oluştuğu belirlenmeli; ardından halatlar, kasnaklar, makine ve kontrol sistemi birlikte incelenmelidir.

Parça değiştirmeden önce ölçüm yapmak, müdahale sonrasında aynı koşullarda tekrar test gerçekleştirmek gereksiz maliyeti azaltır. Asansorex üzerinden bakım, halat ayarı, ölçüm sonucu ve tekrar kontrol tarihlerini düzenli kaydetmek de aynı arızanın geçmişini görmeyi ve teknik kararları somut verilere dayandırmayı kolaylaştırır.