Asansör Gürültüsünü Azaltmanın Yolları

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansörden gelen uğultu, sürtünme, vuruntu, tıkırtı veya metal çarpma sesi yalnızca kullanıcı konforunu bozan bir problem değildir. Bazı sesler basit bir ayar ihtiyacını gösterirken bazıları aşınma, gevşeme, yanlış hizalama veya yaklaşan bir arızanın erken işareti olabilir. Bu nedenle asansör gürültüsünü azaltmak, rastgele yağlama yapmak ya da sesi yalıtım malzemesiyle bastırmak yerine gürültünün hangi parçadan, hangi hareket sırasında ve hangi katta oluştuğunu doğru tespit etmekle başlar.

Bu rehberde asansör bakım firmalarının, teknisyenlerin ve bina yöneticilerinin uygulayabileceği teşhis adımlarını; motor, fren, ray, paten, kabin, karşı ağırlık ve kapı sistemlerinden kaynaklanan sesleri azaltma yöntemlerini ele alacağız.

Önce Gürültünün Kaynağını Doğru Belirleyin

Asansör gürültüsünde en sık yapılan hata, sesin duyulduğu noktayı arızanın bulunduğu nokta sanmaktır. Örneğin makine dairesinde oluşan titreşim, betonarme yapı üzerinden en üst kattaki daireye taşınabilir. Kabin içinde duyulan sürtünme sesi ise raydan, patenden, kabin üstü ekipmanından veya karşı ağırlık sisteminden gelebilir.

Teknisyen, müdahaleden önce şu sorulara cevap aramalıdır:

1. Ses asansör hareket ederken mi, dururken mi oluşuyor?
2. Yukarı ve aşağı yönde aynı şiddette mi?
3. Her katta mı, belirli bir kat aralığında mı duyuluyor?
4. Kabin doluyken ses artıyor mu?
5. Kapı açılırken mi, kapanırken mi ortaya çıkıyor?
6. Ses makine dairesinde, kuyuda, kabinde veya bina içinde mi daha belirgin?
7. Gürültü sürekli mi, aralıklı mı?
8. Son bakım, parça değişimi veya tadilat sonrasında mı başladı?

Aşağıdaki tablo ilk teşhiste pratik bir yol haritası sunar:

Duyulan ses	Muhtemel kaynak	İlk kontrol noktası	Müdahale önceliği
Sürekli uğultu	Motor, sürücü, kontaktör veya fan	Makine ve kumanda panosu	Orta
Kalkışta metal vuruntu	Fren, kaplin veya bağlantı elemanları	Fren mekanizması ve makine şasesi	Yüksek
Seyir sırasında sürtünme	Ray, paten, kabin ekipmanı	Kabin ve karşı ağırlık kılavuz sistemi	Yüksek
Belirli katta tıkırtı	Ray eki, kuyu bağlantısı veya kat kapısı	İlgili kat ve ray konsolları	Orta
Kapı kapanırken çarpma	Kapı ayarı, paten, kilit veya amortisör	Kabin ve kat kapıları	Yüksek
Kabin içinde titreşimli uğultu	Motor titreşimi, taşıyıcı bağlantılar	Makine şasesi ve kabin bağlantıları	Orta
Durakta kısa sürtünme	Seviyeleme, fren veya kapı mekanizması	Seviyeleme ve kapı ayarları	Yüksek

Gürültünün kaynağı belirlenmeden yapılan parça değişimi, hem maliyeti artırır hem de asıl problemin devam etmesine neden olur.

Motor ve Tahrik Sisteminden Gelen Sesleri Azaltın

Motor veya tahrik makinesi, özellikle binanın üst katlarında hissedilen uğultu ve titreşimlerin önemli kaynaklarından biridir. Ancak her motor sesi arıza anlamına gelmez. Burada önemli olan, sesin önceki çalışma düzenine göre değişip değişmediğidir.

Motor rulmanlarını ve çalışma karakterini kontrol edin

Rulman aşınması genellikle devirle birlikte artan uğultu, hırıltı veya düzensiz titreşim oluşturur. Teknisyen şu kontrolleri yapmalıdır:

• Motor çalışırken ses değişimini dinlemek
• Rulman bölgesinde aşırı ısınma olup olmadığını kontrol etmek
• Motor gövdesindeki titreşimi karşılaştırmak
• Bağlantı cıvatalarında gevşeme olup olmadığını incelemek
• Üreticinin bakım talimatına göre rulman durumunu değerlendirmek

Rulman problemi yalnızca yağ eklenerek çözülmeye çalışılmamalıdır. Kapalı tip veya bakım gerektirmeyen rulmanlara uygunsuz yağlama yapılması, problemi büyütebilir.

Fren sistemindeki vuruntuyu inceleyin

Asansör kalkarken veya dururken duyulan sert metal sesi çoğu zaman fren mekanizmasıyla ilişkilidir. Fren bobini, balata açıklığı, bağlantı noktaları veya fren açma-kapama ayarı kontrol edilmelidir.

Fren ayarında amaç yalnızca sesi kesmek değildir. Frenin güvenli şekilde açılması ve kabini gerektiği gibi tutması temel önceliktir. Bu nedenle ses azaltmak amacıyla fren boşluğu rastgele değiştirilmemelidir.

Makine şasesi ve titreşim takozlarını kontrol edin

Makinenin oluşturduğu titreşim doğrudan beton zemine aktarılıyorsa ses, bina taşıyıcı sistemi üzerinden dairelere yayılabilir. Şase altındaki titreşim takozlarının:

• Ezilmemiş olması
• Yerinden kaymaması
• Yağ veya kimyasal nedeniyle bozulmaması
• Doğru sertlikte seçilmiş olması
• Şaseyi dengeli biçimde taşıması

gerekir.

Aşırı yumuşak takoz kullanılması makinenin salınımını artırabilir. Aşırı sert takoz ise titreşimi binaya iletmeye devam eder. Bu nedenle takoz seçimi makine ağırlığına ve üretici önerilerine göre yapılmalıdır.

Ray, Paten ve Kabin Kaynaklı Gürültüleri Giderin

Seyir sırasında duyulan sürtünme ve tıkırtı sesleri çoğunlukla kılavuz raylar, patenler, kabin bağlantıları veya karşı ağırlık sistemiyle ilgilidir.

Ray yüzeyini ve ek yerlerini inceleyin

Ray yüzeyindeki kir, pas, çapak veya düzensizlikler patenlerin geçişi sırasında ses oluşturabilir. Özellikle ses yalnızca belirli bir kat aralığında ortaya çıkıyorsa ray ekleri ve konsollar dikkatle kontrol edilmelidir.

Kontrol sırasında şu noktalar değerlendirilmelidir:

• Ray ek yerlerinde seviye farkı
• Ray bağlantı cıvatalarında gevşeme
• Konsollarda hareket veya titreşim
• Ray yüzeyinde çizik, çapak ya da kirlenme
• Ray doğrultusunda bozulma
• Uygunsuz veya aşırı yağlama

Ray yağlamak, her sürtünme sesinin çözümü değildir. Makaralı paten kullanılan sistemlerde yanlış yağlama, makaraların kaymasına ve çalışma karakterinin bozulmasına neden olabilir. Kullanılan paten tipine göre üretici talimatı esas alınmalıdır.

Kayan ve makaralı patenleri kontrol edin

Kayan patenlerde aşınma, yanlış boşluk veya sertleşmiş paten malzemesi kabin içinde sürtünme sesi oluşturabilir. Makaralı patenlerde ise rulman aşınması, makara yüzeyindeki bozulma veya yanlış baskı ayarı titreşime yol açabilir.

Paten ayarı yapılırken yalnızca boşluk azaltılmamalıdır. Fazla sıkı ayarlanan paten:

• Motor yükünü artırabilir
• Ray üzerinde aşırı sürtünme oluşturabilir
• Kabin hareketini sertleştirebilir
• Patenlerin daha hızlı aşınmasına neden olabilir

Bu nedenle kabin ve karşı ağırlık patenleri birlikte değerlendirilmelidir.

Kabin üzerindeki gevşek parçaları sabitleyin

Kabin duvar panelleri, tavan kaplamaları, aydınlatma elemanları, havalandırma fanı, kabin üstü ekipmanları ve dekoratif parçalar hareket sırasında titreşerek tıkırtı yapabilir.

Teknisyen, kabini farklı yük koşullarında çalıştırmalı ve sesin kabin dekorasyonundan mı yoksa taşıyıcı sistemden mi geldiğini ayırmalıdır. Gevşek dekoratif parçalar uygun bağlantı elemanlarıyla sabitlenmeli; metal yüzeylerin doğrudan birbirine temas ettiği noktalarda uygun titreşim önleyici ara elemanlar kullanılmalıdır.

Asansör Kapılarındaki Gürültüyü Azaltın

Kapı sesi, bina sakinlerinin en sık şikâyet ettiği asansör problemlerinden biridir. Özellikle gece saatlerinde kapının sert kapanması, kilidin vurması veya makaraların ses yapması ciddi rahatsızlık oluşturabilir.

Kabin kapısı mekanizmasını ayarlayın

Kabin kapısında şu parçalar kontrol edilmelidir:

• Kapı motoru ve kayışı
• Askı makaraları
• Alt patenler
• Kapı rayı
• Kasnak ve gergi sistemi
• Kapı paneli bağlantıları
• Açma-kapama hız ayarları

Kapı rayında biriken toz ve yabancı maddeler makaraların düzensiz çalışmasına neden olabilir. Ray temizlenirken kalıntı bırakan veya tozu yapıştıran uygunsuz kimyasallar kullanılmamalıdır.

Kapının hızlı kapanması yalnızca gürültüye değil, kullanıcı güvenliği ve konforu açısından da probleme yol açabilir. Kapı hızı ile sıkışma koruması, üretici talimatları doğrultusunda birlikte kontrol edilmelidir.

Kat kapısı kilitlerini ve amortisörleri inceleyin

Kat kapısındaki metal vuruntu çoğu zaman kilit mekanizması, kapı yayı, amortisör veya panel ayarından kaynaklanır. Kapının kapanabilmesi için aşırı kuvvet gerekiyorsa yalnızca yayı gevşetmek doğru çözüm değildir. Kapı kanadı, menteşe, ray, kilit karşılığı ve kapanma doğrultusu birlikte değerlendirilmelidir.

Kapı kilidi üzerinde yapılan her ayar, güvenli kilitleme fonksiyonunu bozmamalıdır. Gürültüyü azaltmak amacıyla kilit emniyetini etkileyebilecek geçici uygulamalardan kaçınılmalıdır.

Titreşimin Binaya Yayılmasını Önleyin

Bazı asansörlerde kabin içinde çok yüksek bir ses bulunmazken komşu dairelerde uğultu duyulabilir. Bu durumda problem, havadan yayılan sesten çok yapı üzerinden taşınan titreşim olabilir.

Temas noktalarını belirleyin

Titreşimin binaya aktarılabileceği başlıca noktalar şunlardır:

• Makine şasesi
• Ray konsolları
• Kumanda panosu kontaktörleri
• Hidrolik güç ünitesi
• Boru ve hortum bağlantıları
• Kapı kasaları
• Kuyu içi metal bağlantılar
• Havalandırma fanları

Ray konsolunun duvara titreşim aktarması durumunda yalnızca daire duvarına ses yalıtımı yapmak yeterli olmayabilir. Öncelikle mekanik titreşim kaynağı ve bağlantı biçimi düzeltilmelidir.

Hidrolik asansörlerde güç ünitesini değerlendirin

Hidrolik sistemlerde motor-pompa grubu, valf bloğu, yağ akışı ve boru bağlantıları uğultu oluşturabilir. Güç ünitesinin zemine doğrudan oturması veya boruların duvara sert biçimde temas etmesi titreşimi büyütebilir.

Kontrol sırasında:

• Yağ seviyesi ve yağın durumu
• Pompa sesi
• Motor bağlantıları
• Hortum ve boru sabitlemeleri
• Valf çalışma sesi
• Güç ünitesi altındaki titreşim elemanları

incelenmelidir.

Yağ değişimi veya valf ayarı, yalnızca ses şikâyetine dayanarak yapılmamalı; sistem basıncı, çalışma sıcaklığı ve üretici talimatları da dikkate alınmalıdır.

Bakım Kayıtlarıyla Tekrarlayan Gürültüyü Takip Edin

Gürültü problemlerinde “bakıldı, ses kesildi” şeklindeki kısa kayıtlar yetersizdir. Aynı ses birkaç hafta sonra tekrar ortaya çıktığında hangi parçaya müdahale edildiği bilinmezse teşhis süreci baştan başlar.

Bakım kaydında en az şu bilgiler bulunmalıdır:

• Şikâyetin tarihi ve saati
• Sesin duyulduğu kat veya bölge
• Sesin oluştuğu hareket yönü
• Kabinin yüklü veya boş olması
• Kontrol edilen parçalar
• Yapılan ayar veya değişiklik
• Deneme sürüşü sonucu
• Kullanılan yedek parça
• Tekrar kontrol tarihi

Bu kayıtları kâğıt formlar yerine Asansorex gibi bir asansör bakım takip yazılımında tutmak, aynı cihazdaki eski gürültü şikâyetlerini, yapılan müdahaleleri ve kullanılan parçaları hızlıca karşılaştırmayı kolaylaştırır.

Türkiye’de asansörlerin işletme ve bakım süreçleri Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği kapsamında yürütülür. Bina sorumlusu ile yetkili servis arasında düzenli iletişim kurulması ve bakım işlemlerinin kayıt altına alınması, yalnızca konfor şikâyetleri açısından değil güvenli işletme açısından da önemlidir. ([Sanayi Bakanlığı][1])

TS EN 81-20 ve TS EN 81-50 gibi standartlar asansörlerin güvenlik kuralları, tasarımı, hesapları ve bileşen doğrulamaları açısından sektörde temel referanslar arasındadır. Ancak bir gürültü şikâyetini değerlendirirken yalnızca standart adı vermek yerine, asansörün üretici dokümanları ve mevcut teknik durumu esas alınmalıdır. ([TSE][2])

Bina Yöneticisi Gürültü Şikâyetini Nasıl Bildirmeli?

Bina yöneticisinin “asansör çok ses yapıyor” şeklindeki genel bildirimi, teknisyenin arızayı bulmasını zorlaştırır. Daha faydalı bir bildirim şu şekilde olabilir:

Asansör yukarı çıkarken 5. ve 6. kat arasında sürtünme sesi yapıyor. Ses kabin boşken de duyuluyor ve son üç gündür arttı.

Bina yöneticisi mümkünse şu bilgileri bakım firmasına iletmelidir:

• Sesin ilk fark edildiği tarih
• Sesin duyulduğu katlar
• Hareket yönü
• Kapı hareketiyle ilişkisi
• Sesin sürekli veya aralıklı olması
• Kabin yüküyle değişip değişmediği
• Daha önce aynı problemin yaşanıp yaşanmadığı

Gürültüye kabinde sarsıntı, seviye farkı, yanık kokusu, kapı arızası veya kalkışta sert hareket eşlik ediyorsa asansörün kontrolü geciktirilmemelidir. Kullanıcılar makine dairesine, kuyuya veya kabin üstüne müdahale etmemeli; yetkili bakım firması çağrılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Asansörden gelen her ses arıza belirtisi midir?

Hayır. Motor, fan, kapı ve kontaktörler normal çalışma sırasında belirli sesler çıkarabilir. Önemli olan sesin sonradan başlaması, şiddetinin artması, vuruntuya dönüşmesi veya titreşim ve sarsıntıyla birlikte görülmesidir.

Asansör raylarını yağlamak gürültüyü keser mi?

Her zaman değil. Kayan paten kullanılan bazı sistemlerde uygun ray yağı gerekebilir. Makaralı patenlerde ise yanlış yağlama çalışma sorunlarına yol açabilir. Önce paten tipi, ray yüzeyi ve üretici talimatı kontrol edilmelidir.

Kabin kapısının sert kapanması nasıl düzeltilir?

Kapı hızı, motor ayarı, kayış gerginliği, askı makaraları, alt patenler ve kat kapısı kilitleri birlikte kontrol edilmelidir. Yalnızca kapı hızını düşürmek, mekanik sıkışma veya hizalama problemini çözmeyebilir.

Motor sesi dairelerden neden duyulur?

Motor titreşimi makine şasesi, beton zemin, ray konsolları veya diğer metal bağlantılar üzerinden bina yapısına taşınabilir. Bu durumda motorun yanında şase bağlantıları ve titreşim takozları da kontrol edilmelidir.

Gürültü şikâyeti periyodik muayene etiketini etkiler mi?

Tek başına konfor amaçlı bir gürültü şikâyeti doğrudan etiket rengini belirlemez. Ancak sesin kaynağı fren, kapı kilidi, gevşek bağlantı veya aşınmış güvenlik bileşeni gibi bir kusursa muayene sonucunu etkileyebilecek teknik bir probleme dönüşebilir. Periyodik kontrol sınıflandırması yetkili A tipi muayene kuruluşunun tespitlerine göre yapılır. ([Sanayi Bakanlığı][3])

Asansör gürültüsü tamamen ortadan kaldırılabilir mi?

Mekanik çalışan bir asansörün tamamen sessiz olması beklenmez. Ancak doğru bakım, hizalama, parça değişimi, kapı ayarı ve titreşim yalıtımıyla rahatsız edici sesler önemli ölçüde azaltılabilir.

Özet

Asansör gürültüsünü azaltmanın en etkili yolu, sesi geçici olarak bastırmak değil kaynağını sistemli biçimde bulmaktır. Motor ve fren sistemi, raylar, patenler, kabin bağlantıları, kapı mekanizmaları ve titreşim aktarım noktaları ayrı ayrı kontrol edilmelidir. Sesin hangi katta, hangi yönde ve hangi çalışma koşulunda oluştuğunun kaydedilmesi, teknisyenin doğru parçaya müdahale etmesini sağlar.

Düzenli bakım kayıtlarının Asansorex üzerinden tutulması; tekrarlayan şikâyetlerin, önceki müdahalelerin ve parça değişimlerinin tek ekrandan izlenmesine yardımcı olur. Böylece bakım firması gereksiz parça değişimlerini azaltırken bina yöneticisi de yapılan işlemler hakkında daha açık ve düzenli bilgi alabilir.