Asansörde Sıkışma ve Ezilme Tehlikesi: Riskler ve Önlemler

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansörlerde sıkışma ve ezilme tehlikesi yalnızca kullanıcıların kapı arasında kalmasıyla sınırlı değildir. Kat ve kabin kapıları, kabin üstü, kuyu dibi, karşı ağırlık, tahrik sistemi ve hareketli bağlantı elemanları bakım teknisyenleri açısından ciddi riskler oluşturur. Özellikle enerji kesilmeden yapılan müdahaleler, güvenlik devrelerinin geçici olarak devre dışı bırakılması ve kontrolsüz çalışma alışkanlıkları ağır yaralanmalarla sonuçlanabilir.

Bu yazıda asansörlerde sıkışma ve ezilme tehlikesinin hangi noktalarda ortaya çıktığını, kullanıcıların ve teknisyenlerin karşılaşabileceği riskleri, bakım firmasının uygulaması gereken güvenli çalışma adımlarını ve bina yöneticisinin sorumluluklarını ele alacağız.

Asansörde Sıkışma ve Ezilme Tehlikesi Nedir?

Sıkışma tehlikesi, insan vücudunun tamamının veya bir bölümünün iki yüzey arasında hareket edemeyecek şekilde kalmasıdır. Ezilme tehlikesi ise hareketli bir parçanın kişiye belirli bir kuvvet uygulaması sonucu doku, kemik veya organ hasarı meydana gelmesidir.

Asansörlerde bu iki risk çoğu zaman birlikte ortaya çıkar. Örneğin bir teknisyenin kabin üstünde çalışırken kabin ile kuyu tavanı arasında kalması hem sıkışma hem de ezilme tehlikesidir. Benzer şekilde kullanıcının eli kapanan kabin kapısında sıkışabilir ve kapının uyguladığı kuvvet nedeniyle yaralanma oluşabilir.

Risk seviyesi şu unsurlara göre değişir:

• Hareketli parçanın hızı
• Uygulanan kuvvet
• Sıkışma noktasındaki boşluk
• Kişinin kaçış imkânı
• Güvenlik tertibatlarının çalışır durumda olması
• Müdahale sırasında enerjinin kesilip kesilmemesi
• Teknisyenin çalışma pozisyonu
• Haberleşme ve gözetim imkânı

Asansörde hareket ihtimali bulunan her parça, enerji kontrol altına alınmadığı sürece potansiyel bir sıkışma veya ezilme kaynağıdır.

Sıkışma ve Ezilme Riskinin Yüksek Olduğu Bölgeler

Asansör sisteminde bazı bölgeler diğerlerine göre daha yüksek risk taşır. Bu bölgelerin bakım öncesinde belirlenmesi ve teknisyenin çalışma yöntemini buna göre planlaması gerekir.

Riskli bölge	Olası tehlike	Temel önlem
Kat ve kabin kapıları	El, kol, ayak veya kıyafetin sıkışması	Fotosel, ışık perdesi, kapı kuvveti ve mekanik ayar kontrolü
Kabin üstü	Kabin ile kuyu tavanı veya ekipman arasında ezilme	Revizyon kumandası, durdurma şalteri ve güvenli boşluk kontrolü
Kuyu dibi	Kabin veya karşı ağırlık altında kalma	Kuyu dibi stop şalteri, erişim kontrolü ve enerji izolasyonu
Karşı ağırlık bölgesi	Karşı ağırlık ile kuyu elemanları arasında sıkışma	Koruyucu muhafaza ve güvenli yaklaşma mesafesi
Tahrik makinesi	Kasnak, halat ve dönen parçalar arasında sıkışma	Enerji kesme, kilitleme ve hareketli parçalardan uzak durma
Kapı operatörü	Kayış, kasnak, kol ve bağlantılarda parmak sıkışması	Enerji izolasyonu ve koruyucu kapakların kullanılması
Kabin altı	Kabin hareketiyle ezilme	Kabinin mekanik olarak güvenli konuma alınması
Makine dairesi	Dönen kasnak, fren ve motor bağlantılarında sıkışma	Koruyucu muhafaza ve yetkisiz erişimin önlenmesi

Kat ve Kabin Kapıları

Kullanıcıların en sık temas ettiği hareketli parçalar kapılardır. Fotosel veya ışık perdesi çalışmıyorsa, kapı kapanma kuvveti yüksek ayarlanmışsa ya da mekanik parçalar bozuksa kullanıcı kapı arasında kalabilir.

Çocuklar, yaşlılar, hareket kabiliyeti kısıtlı kişiler ve yük taşıyan kullanıcılar daha yüksek risk altındadır. İnce bir el, tasma, kıyafet parçası veya taşınan eşya bazı eski tip güvenlik sistemleri tarafından algılanmayabilir.

Kabin Üstü ve Kuyu Tavanı

Kabin üstünde çalışan teknisyen için en ciddi tehlikelerden biri, kabinin kontrolsüz şekilde yukarı hareket etmesidir. Kabin üstü ile kuyu tavanındaki çıkıntılar, ray bağlantıları veya diğer ekipmanlar arasındaki mesafe azaldığında teknisyenin kaçış alanı kalmayabilir.

Kabin üstüne çıkmadan önce revizyon kumandası, durdurma şalteri, aydınlatma ve kumanda butonlarının doğru çalıştığı doğrulanmalıdır.

Kuyu Dibi ve Karşı Ağırlık

Kuyu dibinde çalışan teknisyen, kabinin aşağı hareketi veya karşı ağırlığın geçişi nedeniyle ezilme riskiyle karşılaşabilir. Kuyu dibine erişim sağlanmadan önce asansörün konumu, çalışma modu ve enerji durumu kontrol edilmelidir.

Kuyu dibi stop şalterinin varlığı tek başına yeterli değildir. Şalterin gerçekten çalıştığı test edilmeli ve teknisyen çalışma boyunca hareketli ekipmanın güzergâhından uzak durmalıdır.

Kullanıcılarda Sıkışma Riskini Artıran Durumlar

Asansör kapısının normal çalışıyor görünmesi, sistemin tamamen güvenli olduğu anlamına gelmez. Bazı arızalar yalnızca belirli kullanım koşullarında ortaya çıkar.

Sık görülen risk nedenleri şunlardır:

• Fotosel gözlerinin kirli veya hizasız olması
• Işık perdesinin bazı bölgeleri algılamaması
• Kapı kapanma kuvvetinin yüksek olması
• Kapı açılma süresinin çok kısa ayarlanması
• Kapı raylarında kir, taş veya yabancı madde bulunması
• Kapı patenlerinin aşınması
• Kapı kanatlarının ayarsız çalışması
• Mekanik sıkışma nedeniyle kapının düzensiz hareket etmesi
• Kapı kilitlerinin geç devreye girmesi
• Kullanıcının kapanmakta olan kapıyı eliyle durdurmaya çalışması
• Çocukların kapı kanatlarına yaslanması
• Evcil hayvan tasmasının kapı arasında kalması
• Taşınan yükün kabin dışına taşması

Özellikle otomatik kapılı asansörlerde fotosel kontrolü yalnızca kapının önüne el uzatılarak yapılmamalıdır. Algılama alanının alt, orta ve üst bölümleri ayrı ayrı kontrol edilmelidir.

Kapı kapanma kuvvetinde anormallik, çarpma, sürtme veya gecikme fark edildiğinde asansör kullanılmaya devam edilmemeli; bakım firmasına bilgi verilmelidir.

Bakım Teknisyenleri İçin Güvenli Çalışma Adımları

Teknisyenlerin karşılaştığı sıkışma ve ezilme kazalarının önemli bölümü, asansörün beklenmedik şekilde hareket etmesinden kaynaklanır. Bu nedenle çalışma başlamadan önce yalnızca arızalı parça değil, tüm hareket ihtimalleri değerlendirilmelidir.

1. Çalışma Alanını Değerlendirin

Müdahale öncesinde şu sorular cevaplanmalıdır:

• Kabin hangi katta bulunuyor?
• Kabin veya karşı ağırlık hareket edebilir mi?
• Başka bir teknisyen sistem üzerinde çalışıyor mu?
• Enerji hangi noktadan kesilecek?
• Çalışma sırasında kumanda verilme ihtimali var mı?
• Güvenli kaçış alanı bulunuyor mu?
• Kullanıcıların asansöre erişimi nasıl önlenecek?
• Acil durumda haberleşme nasıl sağlanacak?

Risk değerlendirmesi yapılmadan kuyuya, kabin üstüne veya hareketli mekanizmalara müdahale edilmemelidir.

2. Enerjiyi Kesin ve Yeniden Verilmesini Önleyin

Elektrik enerjisinin yalnızca bir düğmeyle kapatılması her durumda yeterli olmayabilir. Ana şalterin kapatılması, yetkisiz kişilerin enerjiyi yeniden vermesinin önlenmesi ve gerekli durumlarda kilitleme-etiketleme yöntemi uygulanması gerekir.

Kullanılabilecek temel uygulama sırası şöyledir:

1. Asansörü uygun çalışma konumuna alın.
2. Kullanıcı erişimini engelleyin.
3. Ana enerji kaynağını kesin.
4. Enerjinin yeniden verilmesini önleyecek kilitleme uygulayın.
5. Şalter üzerine çalışma uyarısı yerleştirin.
6. Gerilimin kesildiğini uygun ölçüm cihazıyla doğrulayın.
7. Depolanmış veya mekanik enerjiyi değerlendirin.
8. Çalışmaya ancak tüm hareket ihtimalleri kontrol altına alındıktan sonra başlayın.

Enerji kesilmiş olsa bile kabin, karşı ağırlık, yay, hidrolik basınç veya mekanik bağlantılar nedeniyle hareket oluşabileceği unutulmamalıdır.

3. Güvenlik Devrelerini Bilinçsizce Köprülemeyin

Kapı kilidi, stop devresi veya diğer emniyet kontaklarının geçici olarak köprülenmesi son derece yüksek risk oluşturur. Test amacıyla zorunlu bir işlem yapılacaksa yalnızca yetkin teknisyen tarafından, kontrollü koşullarda ve mümkün olan en kısa süreyle uygulanmalıdır.

Köprüleme unutulduğunda asansör kapı açıkken hareket edebilir veya normalde durması gereken bir durumda çalışmaya devam edebilir. Bu nedenle yapılan her geçici bağlantı kayıt altına alınmalı ve işlem bitmeden kaldırıldığı doğrulanmalıdır.

4. Revizyon Kumandasını Kontrol Edin

Kabin üstü çalışmalarda revizyon kumandası, teknisyenin kabin hareketini kontrollü şekilde yönetebilmesini sağlar. Ancak yalnızca revizyon moduna geçmek güvenli çalışma için yeterli değildir.

Kontrol edilmesi gerekenler:

• Revizyon seçici şalteri
• Yukarı ve aşağı hareket butonları
• Ortak kumanda butonu
• Durdurma şalteri
• Kabin üstü aydınlatması
• Kumanda kablosu ve buton kutusu
• Hareket yönünün butonla uyumu
• Normal çağrıların devre dışı kalması

Herhangi bir tutarsızlık görülürse kabin üstü çalışma başlatılmamalıdır.

Kapı Güvenlik Sistemleri Nasıl Kontrol Edilmeli?

Kapı güvenlik sistemlerinin amacı, kapanma alanında insan veya nesne bulunduğunda kapının kapanmasını durdurmak ya da yeniden açılmasını sağlamaktır.

Bakım sırasında şu kontroller uygulanmalıdır:

• Fotosel veya ışık perdesi temizlenmelidir.
• Algılama alanının tamamı test edilmelidir.
• Kapının engelle karşılaştığında yeniden açılması kontrol edilmelidir.
• Kapı kapanma hızı ve kuvveti gözlemlenmelidir.
• Kapı kanatlarının ray üzerindeki hareketi incelenmelidir.
• Kapı patenleri, makaralar ve bağlantılar kontrol edilmelidir.
• Kat kapısı kilitlerinin doğru çalıştığı doğrulanmalıdır.
• Kapı açıkken normal çalışma komutu alıp almadığı test edilmelidir.
• Kapı operatöründeki kayış ve kasnaklar incelenmelidir.
• Koruyucu kapakların eksiksiz olduğu görülmelidir.

TS EN 81-20 ve TS EN 81-50 standartları, yeni asansörlerin yapımı ve güvenlik bileşenlerinin doğrulanmasına ilişkin temel teknik çerçeveyi oluşturur. Bununla birlikte mevcut asansörlerde uygulanacak kontrol ve iyileştirme kararı; asansörün yapısı, yaşı, riskleri ve periyodik kontrol bulgularına göre değerlendirilmelidir. TSE de 2014/33/AB Asansör Yönetmeliği kapsamında güvenlik aksamları için uygunluk değerlendirme işlemleri yürütmektedir. ([TÜİK][1])

Bakım Firması ve Bina Yöneticisinin Sorumlulukları

Sıkışma ve ezilme riskinin azaltılması yalnızca teknisyenin dikkatine bırakılamaz. Bakım firması güvenli çalışma prosedürünü oluşturmalı, bina yöneticisi ise bildirilen risklerin giderilmesini sağlamalıdır.

Bakım Firmasının Yapması Gerekenler

Bakım firması:

• Teknisyenlere düzenli iş güvenliği eğitimi vermeli,
• Kabin üstü ve kuyu dibi çalışma prosedürü oluşturmalı,
• Kilitleme ve etiketleme ekipmanı sağlamalı,
• Kişisel koruyucu donanımları takip etmeli,
• Kapı güvenlik sistemlerini her bakımda kontrol etmeli,
• Tespit edilen tehlikeleri yazılı olarak bildirmeli,
• Geçici köprüleme ve test işlemlerini kayıt altına almalı,
• Teknisyenlerin tek başına yapmaması gereken işleri belirlemeli,
• Ramak kala olayları incelemeli,
• Arızalı güvenlik tertibatıyla asansörü hizmete vermemelidir.

Bakım kayıtlarının yalnızca “bakım yapıldı” şeklinde kapatılması yeterli değildir. Hangi kapının kontrol edildiği, fotosel testinin sonucu, tespit edilen risk ve alınan önlem açıkça belirtilmelidir.

Bu kayıtları kâğıt formlar yerine Asansorex gibi bir asansör bakım takip yazılımıyla tutmak; fotoğraf, tarih, teknisyen bilgisi ve işlem geçmişinin kaybolmadan saklanmasına yardımcı olur.

Bina Yöneticisinin Yapması Gerekenler

Bina yöneticisi:

• Kapı çarpması veya sıkışma şikâyetlerini gecikmeden bakım firmasına iletmeli,
• Arızalı asansörün kullanımını sınırlandırmalı,
• Teknik alanlara yetkisiz erişimi önlemeli,
• Makine dairesi ve kuyu erişim noktalarını kilitli tutmalı,
• Bakım firmasının bildirdiği güvenlik eksiklerini değerlendirmeli,
• Periyodik kontrol raporlarını takip etmeli,
• Kullanıcıları tehlikeli davranışlar konusunda bilgilendirmelidir.

Bina yöneticisinin maliyet gerekçesiyle güvenlik tertibatı arızasını ertelemesi, küçük bir kapı probleminin yaralanmalı kazaya dönüşmesine neden olabilir.

Sıkışma veya Ezilme Olayında Ne Yapılmalı?

Bir kişinin kapı, kabin veya mekanik parça arasında sıkışması durumunda kontrolsüz müdahale yapılmamalıdır. Asansörün hareket ettirilmesi yaralanmayı ağırlaştırabilir.

Genel müdahale sırası şöyledir:

1. Asansörün kullanımını durdurun.
2. Enerjinin yeniden verilmesini engelleyin.
3. Bakım firmasına ve gerekli acil yardım birimlerine haber verin.
4. Yaralı kişiyi bilinçsizce çekmeye veya hareket ettirmeye çalışmayın.
5. Kurtarma işlemini eğitimli ve yetkili kişilere bırakın.
6. Olay alanını mümkün olduğunca değiştirmeden koruyun.
7. Olayın zamanı, yeri ve koşullarını kayıt altına alın.
8. Güvenlik incelemesi tamamlanmadan asansörü yeniden kullanıma açmayın.

Olay sonrasında yalnızca zarar gören parçanın değiştirilmesi yeterli olmayabilir. Kazaya neden olan teknik arıza, çalışma yöntemi, iletişim eksikliği veya bakım prosedürü birlikte incelenmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Asansör kapısının kullanıcıya çarpması normal midir?

Hayır. Otomatik kapının kullanıcıya sert şekilde çarpması, fotosel veya ışık perdesi arızası, yüksek kapanma kuvveti ya da mekanik ayar bozukluğu göstergesi olabilir. Asansör bakım firması tarafından kontrol edilmelidir.

Fotosel çalışıyorsa kapıda sıkışma riski tamamen ortadan kalkar mı?

Hayır. Fotoselin algılama alanı sınırlı olabilir veya ince nesneleri algılamayabilir. Kapı mekanizması, kapanma kuvveti, açılma süresi ve diğer güvenlik elemanları da kontrol edilmelidir.

Teknisyen kabin üstünde çalışırken asansör hareket ettirilebilir mi?

Kabin hareketi yalnızca uygun revizyon kumandasıyla, teknisyenin kontrolünde ve güvenli çalışma koşulları sağlanarak yapılmalıdır. Normal çağrı veya dışarıdan kumandayla kontrolsüz hareket oluşturulmamalıdır.

Kapı kilidi geçici olarak köprülenebilir mi?

Güvenlik devrelerinin köprülenmesi ciddi risk oluşturur. Zorunlu test durumlarında yalnızca yetkin personel tarafından kontrollü olarak uygulanmalı ve işlem sonunda bağlantının kaldırıldığı kesin olarak doğrulanmalıdır.

Bina yöneticisi kapı arızasında asansörü kapatmalı mı?

Kapı arızası kullanıcıların sıkışmasına, kat kapısının açık kalmasına veya asansörün güvenli çalışmamasına yol açıyorsa kullanım sınırlandırılmalı ve bakım firması çağrılmalıdır. Riskli asansör arıza giderilmeden çalıştırılmamalıdır.

Sıkışma ve ezilme riskleri bakım formuna yazılmalı mı?

Evet. Tespit edilen risk, bulunduğu yer, yapılan işlem ve giderilemeyen eksiklik açık biçimde kayıt altına alınmalıdır. Asansorex üzerinden fotoğraflı ve tarihçeli bakım kayıtlarının tutulması, hem bakım firmasının hem de bina yöneticisinin süreci düzenli takip etmesini kolaylaştırır.

Özet

Asansörlerde sıkışma ve ezilme tehlikesi; kapılardan kabin üstüne, kuyu dibinden tahrik sistemine kadar birçok noktada ortaya çıkabilir. Kazaları önlemenin temel şartı, hareketli ekipmanın kontrol altına alınması, enerjinin güvenli şekilde kesilmesi, güvenlik devrelerinin doğru kullanılması ve her riskin kayıt altına alınmasıdır.

Bakım teknisyeni çalışma alanını değerlendirmeden müdahaleye başlamamalı, bakım firması güvenli çalışma prosedürlerini uygulamalı, bina yöneticisi ise bildirilen güvenlik eksiklerini geciktirmeden gidermelidir. Düzenli kontrol, doğru dokümantasyon ve yetkisiz müdahalenin önlenmesi, sıkışma ve ezilme kazalarına karşı en güçlü korumayı sağlar.