Fare/Kemirgen Kaynaklı Kablo Arızaları

İÇERİK (MARKDOWN)

Fare ve kemirgen kaynaklı kablo arızaları, asansörlerde teşhisi en zor sorunlardan biridir. Çünkü ilk belirti çoğu zaman doğrudan “kablo kemirilmiş” şeklinde ortaya çıkmaz. Kapı kilidi hatası, haberleşme kesintisi, sigorta atması, alarm sisteminin çalışmaması veya asansörün belirli katlarda rastgele durması gibi birbirinden farklı şikâyetler görülebilir.

Özellikle bodrum katı bulunan, kuyu dibi nemli kalan, çöp odasına yakın olan veya tesisat geçişleri açık bırakılmış binalarda kemirgen riski daha yüksektir. Küçük bir izolasyon hasarı başlangıçta aralıklı arızaya neden olurken zamanla kısa devreye, emniyet devresinin açılmasına ve asansörün tamamen hizmet dışı kalmasına yol açabilir.

Bu rehberde bakım firması sahipleri, teknisyenler ve bina yöneticileri için kemirgen kaynaklı kablo hasarının belirtilerini, güvenli teşhis sırasını, doğru onarım yöntemlerini ve sorunun tekrarını önleyecek uygulamaları ele alacağız.

Kemirgenler Asansör Kablolarına Neden Zarar Verir?

Fare ve sıçanlar, dişlerini aşındırmak amacıyla sert ve yarı sert yüzeyleri kemirebilir. Plastik veya kauçuk esaslı kablo kılıfları da bu davranışın hedefi olabilir. Hasarın oluşması için kablonun tamamen kopması gerekmez. Dış kılıfın incelmesi, damar izolasyonunun açılması veya ekranlı haberleşme kablosunun zedelenmesi bile ciddi arıza oluşturabilir.

Kemirgenlerin asansör alanlarına girebildiği yaygın noktalar şunlardır:

• Kuyu dibindeki drenaj ve boru geçişleri
• Bodrum katındaki açık tesisat kanalları
• Makine dairesi kapısının altındaki boşluklar
• Kapatılmamış havalandırma açıklıkları
• Harçla çevrilmemiş kablo geçişleri
• Kullanılmayan tesisat boruları
• Kırılmış veya kapağı eksik kablo kanalları
• Çöp odası, depo ve otoparktan gelen yapı boşlukları

Asansör kuyusu karanlık, sıcak ve insan hareketinin sınırlı olduğu bir alan olduğu için kemirgenler tarafından geçiş veya yuvalanma alanı olarak kullanılabilir. Yapılarda zararlı kontrolüne ilişkin teknik rehberlerde de kemirgenlerin asansör kuyularına ulaşmasının önlenmesi, hem bina içinde yayılmalarını hem de elektrik tesisatına zarar vermelerini engelleyen önemli bir tedbir olarak gösterilir. ([LSHTM][1])

En Çok Hangi Asansör Kabloları Risk Altındadır?

Kemirgen hasarının sonucu, zarar gören kablonun görevine göre değişir. Kuyu aydınlatma kablosundaki hasar ışıkların kesilmesine neden olabilirken emniyet devresindeki tek bir damarın zedelenmesi asansörün rastgele durmasına yol açabilir.

Riskli bölge veya kablo	Görülebilecek belirti	Öncelik	Önerilen işlem
Kuyu dibi sabit tesisatı	Sigorta atması, kaçak, aydınlatma kesintisi	Çok yüksek	Enerjiyi güvenli şekilde keserek hattı tamamen incelemek
Kat kapısı kilit devresi	Belirli katta kilit hatası veya çalışmama	Çok yüksek	Kat hattını, buatları ve bağlantıları kontrol etmek
Seyir kablosu	Rastgele durma, çağrı veya haberleşme kaybı	Çok yüksek	Kemirme, sürtünme ve bükülme hasarını birlikte değerlendirmek
Haberleşme ve seri tesisat	CAN, enkoder veya seri iletişim hataları	Yüksek	Ekranlama, damar sürekliliği ve konektörleri kontrol etmek
Alarm ve interkom hattı	Acil telefon veya alarmın çalışmaması	Çok yüksek	Fonksiyon testi yaparak hasarlı hattı yenilemek
Kumanda panosu çevresi	Kontaktör, fren veya sensör hataları	Yüksek	Pano tabanını ve kablo kanalı girişlerini incelemek
Kuyu dibi stop hattı	Emniyet devresinin açık görünmesi	Çok yüksek	Geçici ek yerine uygun kablo değişimi yapmak

Düşük seviyede, duvar kenarında ve sabit duran kablolar kemirgenlerin daha kolay ulaşabileceği bölgelerdir. Seyir kablolarında ise kemirgen hasarıyla birlikte mekanik yorulma, ezilme ve kuyu elemanlarına sürtünme ihtimali de değerlendirilmelidir.

Kemirgen Kaynaklı Arızanın Belirtileri Nelerdir?

Teknisyen sahaya geldiğinde arıza ekranında doğrudan kemirgen uyarısı görmez. Ancak bazı belirtilerin birlikte ortaya çıkması, kablo güzergâhlarının ayrıntılı şekilde incelenmesini gerektirir.

• Aynı emniyet devresi hatasının sürekli tekrarlaması
• Asansörün belirli bir katta daha sık arızaya geçmesi
• Sigorta değiştirildikten sonra yeniden atması
• Kapı kilit bilgisinin zaman zaman kaybolması
• Haberleşme hatasının titreşimle ortaya çıkıp kaybolması
• Alarm veya çift yönlü haberleşmenin çalışmaması
• Kuyu dibinde dışkı, koku veya yuva malzemesi bulunması
• Kablo üzerinde paralel diş izlerinin görülmesi
• Kanal içinde plastik veya izolasyon parçalarının birikmesi
• Aynı dönemde birden fazla düşük gerilim devresinin arızalanması

Kemirilmiş kablo her zaman tamamen kopmaz. İletken damar kısmen sağlam kaldığında yapılan ilk ölçüm normal sonuç verebilir. Kablo hareket ettiğinde, ortam nemlendiğinde veya asansör titreşim oluşturduğunda temas yeniden kesilebilir.

Tekrarlayan elektriksel arızalarda yalnızca kablo uçlarını değil, kablonun geçtiği bütün güzergâhı incelemek gerekir.

Güvenli Arıza Teşhisi Nasıl Yapılır?

Asansör kuyusu, hareketli ekipman ve elektrik devreleri içerdiği için kontroller yalnızca eğitimli ve yetkili personel tarafından yapılmalıdır. Hızlı sonuç almak amacıyla güvenlik prosedürlerinin atlanması, mevcut arızadan daha büyük risk oluşturabilir.

1. Arıza geçmişini inceleyin

Son haftalardaki hata kodları, servis çağrıları ve teknisyen açıklamaları karşılaştırılmalıdır. Aynı katta kapı kilit hatası, kuyu dibi stop devresinin açılması veya haberleşme kesintisi tekrar ediyorsa kontrol alanı daraltılabilir.

Bakım ve arıza kayıtlarının Asansorex gibi bir bakım takip yazılımında bina, kat, hata kodu ve tarih bilgisiyle tutulması; arızanın rastlantısal mı yoksa tekrar eden bir sorunun sonucu mu olduğunu görmeyi kolaylaştırır.

2. Asansörü güvenli şekilde servis dışı bırakın

Enerji izolasyonu yapılmadan, gerekli uyarılar yerleştirilmeden ve erişim kontrolü sağlanmadan kuyuya veya kumanda panosuna müdahale edilmemelidir. Kuyu dibine giriş gerekiyorsa ilgili stop tertibatları ve güvenli erişim prosedürleri uygulanmalıdır.

3. Görsel kontrolü belirli bir sırayla yapın

Kontrol yalnızca açıkta görünen kablolarla sınırlandırılmamalıdır. Şu bölgeler güçlü aydınlatmayla incelenmelidir:

1. Kuyu dibi köşeleri
2. Kablo kanallarının içi ve altı
3. Buat ve klemens kutularının arkası
4. Makine dairesi pano tabanı
5. Kapı tesisatı ve kilit bağlantıları
6. Boru, drenaj ve kablo geçişleri
7. Seyir kablosunun sabit ve hareketli bölümleri

Diş izi, sıyrılma, dışkı veya yuva malzemesi görülürse müdahale öncesinde fotoğraflı kayıt alınmalıdır.

4. Elektriksel ölçümle doğrulayın

Şüpheli devrede süreklilik, izolasyon ve kaçak kontrolleri yapılabilir. Bununla birlikte izolasyon direnci ölçümü gibi yüksek test gerilimi uygulayan işlemlerden önce elektronik kartlar, sürücüler, haberleşme modülleri ve hassas cihazlar üretici talimatlarına uygun biçimde devreden ayrılmalıdır.

Aksi halde arıza aranırken sağlam elektronik ekipman zarar görebilir.

5. Aralıklı teması araştırın

Bazı kablolar sabit durumdayken normal ölçüm verir. Güvenli koşullar sağlandıktan sonra şüpheli bölüm kontrollü biçimde hareket ettirilerek ölçüm değerindeki değişiklik gözlenebilir. Bu yöntem özellikle seyir kablosu ve hareketli kapı tesisatında yararlı olabilir.

6. Onarım sonrasında fonksiyon testi yapın

Hata kodunun silinmesi tek başına yeterli değildir. Onarım sonrasında şu sistemler ayrı ayrı test edilmelidir:

• Kat ve kabin kapısı kilitleri
• Kuyu dibi ve kabin üstü stop devreleri
• Revizyon kumandası
• Alarm butonu
• Çift yönlü haberleşme sistemi
• Kuyu ve makine dairesi aydınlatması
• Normal seyir ve kat seviyesine gelme
• Arıza hafızası ve yeni hata kayıtları

Kemirilmiş Kablo Nasıl Onarılmalı?

Kemirgen hasarında yapılan en yaygın hata, açılmış izolasyonu elektrik bandıyla sararak asansörü yeniden çalıştırmaktır. Bu müdahale özellikle emniyet devresi, hareketli kablo veya haberleşme hattında kalıcı çözüm değildir.

Doğru onarımda şu sıra izlenmelidir:

1. Hasarlı devre güvenli şekilde servis dışı bırakılır.
2. Hasarın yalnızca dış kılıfta mı, damar izolasyonunda mı olduğu belirlenir.
3. Kablonun kesiti, damar sayısı, esneklik sınıfı ve ekranlama özelliği korunur.
4. Açık burgu, kontrolsüz lehim veya yalnızca bantla kapatma yapılmaz.
5. Uygun konektör, klemens, ek kutusu veya komple kablo değişimi uygulanır.
6. Hareketli kablolarda bükülme yarıçapı ve askı düzeni korunur.
7. Onarımın ardından elektriksel ölçüm ve fonksiyon testi gerçekleştirilir.
8. Değiştirilen kablo ve yapılan işlem servis kaydına ayrıntılı yazılır.

Kabloda birden fazla diş izi bulunuyorsa yalnızca ilk görülen bölümün değiştirilmesi yeterli olmayabilir. Kanal içinde veya gözden uzak bölgelerde başka hasarlar da bulunabilir. Bu durumda ilgili kablo güzergâhının tamamen yenilenmesi daha güvenli olur.

Kemirgenlerin elektrik kablolarını zedelemesi yalnızca sistem kesintisine değil, izolasyon kaybına ve elektriksel güvenlik risklerine de yol açabilir. Bu nedenle gözle görülen küçük bir kılıf hasarı dahi sıradan kozmetik kusur olarak değerlendirilmemelidir. ([Top Cable][2])

Tekrarı Önlemek İçin Hangi Tedbirler Alınmalı?

Kablo değişimi mevcut arızayı giderir. Kemirgenin giriş yolu kapatılmazsa aynı sorun birkaç hafta veya ay sonra başka bir kabloda tekrar ortaya çıkabilir.

Yapı boşluklarını kapatın

Poliüretan köpük tek başına kemirgenlere karşı yeterli bir bariyer değildir. Uygun bölgelerde metal ağ, sac kapama, harç veya kemirilmeye dayanıklı geçiş elemanları kullanılmalıdır.

Kablo girişleri uygun rakorlarla kapatılmalı, kırık kablo kanalları yenilenmeli ve kullanılmayan boru geçişleri güvenli şekilde kapatılmalıdır.

Kablo güzergâhlarını koruyun

Kuyu dibi veya bodrum katında açıkta kalan sabit kablolar, elektrik projesine ve üretici şartlarına uygun koruyucu kanal veya boru içine alınabilir. Koruyucu sistem, kablonun hareketini, havalanmasını veya bakım erişimini engellememelidir.

Kuyu dibini temiz ve kuru tutun

Kuyu dibinde karton, bez, yiyecek ambalajı, kullanılmayan malzeme veya uzun süreli su birikintisi bırakılmamalıdır. Çöp odası, depo ve otoparkın düzensiz olması da kemirgenlerin binada kalmasını kolaylaştırabilir.

Profesyonel zararlı mücadelesi uygulayın

Fare zehri veya kapanlar asansör kuyusuna gelişigüzel yerleştirilmemelidir. Uygulama, profesyonel zararlı mücadele firmasıyla ve asansör bakım firmasıyla koordine edilmelidir.

Kullanılan ürünler ve yerleşim noktaları; teknisyenlerin çalışma güvenliğini, elektrik donanımını, çocukları, evcil hayvanları ve bina sakinlerini riske atmamalıdır.

Bakım Firması ve Bina Yönetiminin Sorumluluğu

Türkiye’de hizmette bulunan asansörlerin işletilmesi ve bakımına ilişkin temel çerçeve, 6 Nisan 2019 tarihli Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği ile belirlenmektedir. Yönetmelik kapsamında bakımın ayda en az bir kez asansör monte eden veya onun yetkili servisi tarafından yürütülmesi gerekir. ([Sanayi Bakanlığı][3])

Bakım firması, kemirgen hasarını tespit etmeli, riskli devreyi servis dışı bırakmalı, uygun teknik çözümü bildirmeli ve yapılan müdahaleyi kayıt altına almalıdır.

Teknisyen, yalnızca görünen noktayı bantlamak yerine kablonun işlevini, hasarın devam edip etmediğini, ölçüm sonucunu ve onarım sonrası fonksiyonları kontrol etmelidir.

Bina yöneticisi, kemirgen girişine neden olan yapı boşluklarını kapattırmalı, ortak alan temizliğini sağlamalı ve gerektiğinde profesyonel zararlı kontrol hizmeti almalıdır.

Bakım formuna yalnızca kablo arızası giderildi yazılması yeterli değildir. Aşağıdaki bilgiler açıkça belirtilmelidir:

• Hasarlı kablonun bulunduğu bölge
• Kablonun bağlı olduğu devre
• Görülen hasarın türü
• Değiştirilen kablo veya bağlantı elemanı
• Yapılan ölçümler
• Gerçekleştirilen fonksiyon testleri
• Bina yönetimine bildirilen önleyici tedbirler

Önleyici Kontrol Listesi

Kemirgen riski bulunan binalarda aşağıdaki kısa kontrol listesi aylık bakım sürecine eklenebilir:

• Kuyu dibinde dışkı veya yuva malzemesi var mı?
• Kablo kanalı kapakları tam ve sağlam mı?
• Boru ve kablo geçişlerinde açık boşluk bulunuyor mu?
• Pano tabanında kemirme izi veya plastik kırıntısı var mı?
• Alarm ve çift yönlü haberleşme sistemi çalışıyor mu?
• Kuyu aydınlatması ve priz tesisatı sağlam mı?
• Çöp odası veya bodrum tarafında kemirgen belirtisi var mı?
• Daha önce bildirilen yapı açıklıkları kapatılmış mı?
• Kablolarda yeni sıyrılma veya diş izi görülüyor mu?
• Zararlı mücadele uygulamasının takip tarihi geçmiş mi?

Fotoğraflı ve tarihli kontrol kayıtları, bakım firmasının arıza takibini güçlendirirken bina yöneticisine de hangi yapısal işlerin tamamlanması gerektiğini açıkça gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Fare tarafından kemirilen kablo yalnızca bantlanabilir mi?

Emniyet, haberleşme veya enerji taşıyan kablolarda yalnızca bantla kapatma kalıcı çözüm değildir. İletken veya damar izolasyonu zarar görmüşse uygun kablo bölümü ya da kablonun tamamı değiştirilmelidir.

Kemirgen hasarı asansörün aniden durmasına neden olur mu?

Evet. Kapı kilit, stop, haberleşme veya kumanda devresindeki aralıklı temas, asansörün seyir sırasında ya da kata geldiğinde durmasına neden olabilir.

Kuyu dibine fare zehri koymak doğru mudur?

Gelişigüzel uygulama yapılmamalıdır. Zararlı kontrolü profesyonel bir firma tarafından planlanmalı ve asansör bakım firmasıyla koordine edilmelidir.

Hasarın bedelini bakım firması mı karşılar?

Bu durum bakım sözleşmesinin kapsamına ve hasarın nedenine göre değerlendirilir. Yapısal boşluklardan veya bina genelindeki kemirgen sorunundan kaynaklanan hasarlar çoğunlukla standart bakım kapsamının dışında değerlendirilebilir.

Kemirgen hasarı periyodik kontrolde uygunsuzluk oluşturur mu?

Hasar emniyet devresini, alarmı, aydınlatmayı veya kontrol edilen başka bir güvenlik unsurunu etkiliyorsa uygunsuzluk konusu olabilir. Risk tespit edildiğinde yıllık kontrol beklenmeden giderilmelidir.

Aynı binada arıza tekrar ediyorsa ne yapılmalı?

Yalnızca kablo tekrar değiştirilmemelidir. Giriş noktaları, kablo güzergâhları, kuyu dibi koşulları ve zararlı mücadele planı birlikte incelenerek kök neden ortadan kaldırılmalıdır.

Özet

Fare ve kemirgen kaynaklı kablo arızaları, küçük bir izolasyon hasarından başlayarak emniyet devresinin açılmasına, haberleşme kaybına, sigorta atmasına ve asansörün hizmet dışı kalmasına kadar ilerleyebilir.

Kalıcı çözüm; güvenli teşhis, uygun kablo değişimi, kapsamlı fonksiyon testi ve kemirgenin giriş yolunun kapatılmasıyla mümkündür. Bakım firması teknik bulguları ayrıntılı şekilde kaydetmeli, bina yöneticisi ise yapısal ve hijyen kaynaklı riskleri geciktirmeden gidermelidir.

Asansorex üzerinden arıza fotoğraflarının, değiştirilen kabloların, yapılan testlerin ve bina yönetimine iletilen önerilerin tek kayıtta tutulması; tekrar eden kemirgen arızalarının izlenmesini ve sorumlulukların daha net yönetilmesini kolaylaştırır.