Voltaj Dalgalanmasının Asansöre Zararı ve Korunma Yolları

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansörlerde sık tekrarlayan kart arızaları, sürücü hataları, kontaktör yapışmaları veya sebepsiz duruşlar her zaman yalnızca asansör ekipmanından kaynaklanmaz. Bina beslemesindeki voltaj düşmeleri, yükselmeleri, faz dengesizlikleri ve kısa süreli gerilim darbeleri, elektrikli ve elektronik bileşenleri doğrudan etkileyebilir.

Özellikle aynı binada kısa aralıklarla kumanda kartı, kapı kartı veya sürücü arızası yaşanıyorsa yalnızca bozulan parçayı değiştirmek yeterli değildir. Arızanın temelinde elektrik tesisatı, şebeke kalitesi, jeneratör geçişi veya gevşek bir bağlantı bulunabilir.

Bu rehberde voltaj dalgalanmasının asansöre nasıl zarar verdiğini, arızanın voltaj kaynaklı olup olmadığının nasıl anlaşılacağını ve koruma için hangi kontrollerin yapılması gerektiğini inceleyeceğiz.

Voltaj Dalgalanması Nedir?

Voltaj dalgalanması, asansörün beslendiği elektrik geriliminin nominal değer çevresinde kararlı kalmaması anlamına gelir. Bu durum yalnızca uzun süreli düşük veya yüksek voltaj şeklinde görülmez. Milisaniyeler içinde oluşan kısa gerilim darbeleri de elektronik kartlarda hasar bırakabilir.

Asansör sistemlerini etkileyen başlıca güç kalitesi problemleri şunlardır:

• Gerilim düşmesi: Voltajın kısa veya uzun süreli olarak normal seviyenin altına inmesi
• Gerilim yükselmesi: Voltajın ekipmanın izin verilen çalışma seviyesinin üzerine çıkması
• Ani darbe gerilimi: Yıldırım, kontaktör hareketi veya büyük yüklerin devreye girip çıkmasıyla oluşan kısa süreli yüksek gerilim
• Faz dengesizliği: Üç faz arasındaki gerilim değerlerinin birbirinden farklı olması
• Faz kesilmesi: Fazlardan birinin tamamen kaybolması
• Harmonik bozulma: Gerilim ve akım dalga şeklinin ideal sinüs formundan uzaklaşması
• Frekans değişimi: Özellikle jeneratör beslemesinde frekansın kararlı olmaması

Elektronik cihazlar belirli bir çalışma gerilimine göre tasarlanır. Gerilim düşmeleri, yükselmeleri ve geçici darbeler endüstriyel kontrol sistemlerinde duruş, hata ve kalıcı hasara yol açabilir. Ani yükselmeler özellikle güç kaynağı ve yarı iletken bileşenler açısından yıkıcı olabilir. ([Fluke][1])

Voltaj Dalgalanması Asansörün Hangi Parçalarına Zarar Verir?

Asansör sistemi; motor, sürücü, kumanda kartı, kapı operatörü, kontaktörler, güç kaynakları ve güvenlik devrelerinden oluşur. Bu nedenle tek bir voltaj problemi farklı bileşenlerde farklı belirtiler oluşturabilir.

Kumanda Kartı ve Elektronik Kartlar

Kumanda kartı, asansörün hareket kararlarını, kapı komutlarını, kat çağrılarını ve güvenlik zinciri kontrollerini yönetir. Kart üzerindeki güç kaynağı bölümü yüksek gerilim darbelerine karşı hassastır.

Dalgalanma sonucunda:

• Kumanda kartı hiç açılmayabilir.
• Ekranda değişken hata kodları görülebilir.
• Giriş ve çıkış röleleri kararsız çalışabilir.
• Seri haberleşme hataları oluşabilir.
• Kart üzerindeki sigorta veya varistör zarar görebilir.
• Kondansatörler şişebilir veya kapasite kaybedebilir.
• Güç entegreleri ve işlemci beslemeleri hasar görebilir.
• Arıza hemen çıkmasa bile kartın kullanım ömrü kısalabilir.

Aynı binada kısa aralıklarla birden fazla elektronik kart arızası yaşanıyorsa besleme kalitesi ölçülmeden yeni kart takılması risklidir. Voltaj problemi devam ediyorsa yeni takılan kart da zarar görebilir.

İnverter veya VVVF Sürücü

Modern elektrikli asansörlerde motor kontrolü çoğunlukla frekans sürücüsü üzerinden gerçekleştirilir. Sürücü, şebekeden gelen alternatif gerilimi doğrultur ve motoru kontrollü şekilde besler.

Düşük gerilim durumunda sürücü:

• Düşük DC bara hatası verebilir.
• Kalkış sırasında devreden çıkabilir.
• Yük altında asansörü durdurabilir.
• Yeterli motor torku oluşturamayabilir.
• Fren açma ve hareket zamanlamasını bozabilir.

Yüksek gerilim durumunda ise:

• DC bara aşırı gerilim hatası oluşabilir.
• Frenleme direnci aşırı ısınabilir.
• Fren kıyıcı devresi zorlanabilir.
• Güç modülleri zarar görebilir.
• Kondansatörlerin ömrü kısalabilir.
• IGBT veya doğrultucu grubu arızalanabilir.

Sürücü hata geçmişinde sürekli düşük gerilim, yüksek gerilim veya faz hatası bulunması önemli bir ipucudur. Ancak hata kodu tek başına kesin teşhis değildir. Olay anındaki gerçek şebeke değerinin de kaydedilmesi gerekir.

Motor ve Fren Bobini

Düşük voltaj, motorun yeterli tork üretememesine ve normalden daha yüksek akım çekmesine neden olabilir. Bu durum motor sargılarında sıcaklık artışına yol açar.

Faz dengesizliği ise üç fazlı motorlarda:

• Akım dengesizliği
• Tork kaybı
• Titreşim
• Gürültü
• Mekanik zorlanma
• Sargı sıcaklığında artış

oluşturabilir. Küçük bir gerilim dengesizliği bile motor akımlarında daha yüksek bir dengesizliğe ve ciddi ısınmaya neden olabilir. ([Fluke][2])

Fren bobinine düşük voltaj ulaşması durumunda fren tam olarak açılmayabilir. Bunun sonucunda motor frene karşı çalışır, kalkışta sarsıntı oluşur ve fren balataları hızla aşınabilir.

Kontaktör ve Röleler

Düşük voltaj, kontaktör bobininin yeterli manyetik kuvvet oluşturamamasına neden olabilir. Kontaktör titreyebilir, bırakıp yeniden çekebilir veya kontak yüzeylerinde ark meydana gelebilir.

Bu durum zamanla:

• Kontakların yanmasına
• Kontaktörün sesli çalışmasına
• Fazlardan birinin geç iletilmesine
• Kontakların yapışmasına
• Motor beslemesinde dengesizlik oluşmasına

neden olabilir.

Yüksek voltaj ise kontaktör ve röle bobinlerinin aşırı ısınmasına, izolasyonun zayıflamasına ve bobinin yanmasına yol açabilir.

Kapı Operatörü

Kapı operatörleri kendi motor sürücüsüne ve kontrol kartına sahip olabilir. Şebeke dalgalanması veya zayıf yardımcı besleme şu belirtileri oluşturabilir:

• Kapının yarıda kalması
• Kapının açılıp tekrar kapanması
• Kapı kartının sürekli resetlenmesi
• Motorun güçsüz çalışması
• Öğrenme değerlerinin bozulması
• Fotosel hatalarının düzensiz görünmesi
• Kapı açık veya kapalı bilgisinin kaybolması

Kapı arızası gibi görünen olayın kaynağı bazen kapı mekanizması değil, kabin üstündeki besleme hattı veya gevşek bir bağlantıdır.

Arızanın Voltaj Kaynaklı Olduğu Nasıl Anlaşılır?

Tek seferlik multimetre ölçümü çoğu zaman yeterli değildir. Voltaj dalgalanması, teknisyen binaya ulaşmadan önce sona ermiş olabilir. Doğru teşhis için olay zamanı ile ölçüm kaydı eşleştirilmelidir.

Aşağıdaki belirtiler voltaj problemini düşündürür:

• Binadaki ışıkların aynı anda kısılıp parlaması
• Asansörün özellikle yoğun tüketim saatlerinde hata vermesi
• Hidrofor veya büyük klimalar çalıştığında asansörün durması
• Kaynak makinesi kullanılırken sürücünün hata vermesi
• Jeneratör geçişinde kumanda kartının resetlenmesi
• Aynı binada farklı elektronik cihazların da arızalanması
• Kontaktörlerde belirgin titreme sesi oluşması
• Sürücüde düşük voltaj veya faz hatalarının tekrarlanması
• Yağmurlu ve yıldırımlı havalardan sonra kart arızalarının artması
• Arızanın belirli saatlerde düzenli olarak tekrarlanması

Ölçümde Kontrol Edilecek Noktalar

Kontrol noktası	Kullanılabilecek cihaz	Aranan bulgu	Pratik yorum
Ana besleme faz-faz gerilimleri	True RMS multimetre	Fazlar arasında belirgin fark	Bina beslemesi ve bağlantılar incelenmeli
Faz-nötr gerilimleri	True RMS multimetre	Nötr kayması veya dengesizlik	Nötr hattı kontrol edilmeli
Asansörün kalkış anı	Kayıt özellikli analizör	Kısa süreli gerilim düşmesi	Kablo, trafo ve büyük yük etkisi araştırılmalı
Sürücü giriş terminalleri	Uygun ölçü aleti	Pano girişine göre gerilim kaybı	Şalter, sigorta ve kontaktör kontrol edilmeli
Yardımcı 24 V DC hattı	Multimetre veya osiloskop	Dalgalı veya çöken DC besleme	Güç kaynağı ve bağlı yükler incelenmeli
Topraklama bağlantısı	Uygun test cihazı	Zayıf veya süreksiz bağlantı	Yetkili elektrikçi tarafından giderilmeli
Uzun süreli şebeke kaydı	Güç kalitesi analizörü	Düşme, yükselme ve transient	Kayıt saati arıza saatiyle karşılaştırılmalı

Gerilim düşmeleri ve geçici darbeler önceden tahmin edilemediği için tekrarlayan problemlerde kayıt yapabilen güç kalitesi analizörü kullanmak daha doğru sonuç verir. Zaman damgalı kayıt, asansörün hata saatiyle şebeke olayını karşılaştırmayı sağlar.

Elektrik ölçümleri yalnızca eğitimli personel tarafından, ölçüm kategorisine uygun cihazlar ve güvenli çalışma prosedürleri kullanılarak yapılmalıdır. ([Fluke][1])

Voltaj Dalgalanmasına Karşı Alınabilecek Önlemler

Tek bir koruma cihazı bütün voltaj problemlerini çözmez. Doğru yaklaşım, bina ana beslemesinden asansör panosuna kadar kademeli koruma ve düzenli ölçüm yapılmasıdır.

Faz Koruma ve Gerilim İzleme Rölesi

Faz sırası, faz kaybı, düşük gerilim, yüksek gerilim ve faz dengesizliği izlenmelidir. Rölenin eşik değerleri rastgele ayarlanmamalıdır.

Ayarlar belirlenirken:

• Asansör sürücüsünün giriş gerilimi sınırları
• Kumanda sistemi üreticisinin önerileri
• Motor ve fren bobininin çalışma değerleri
• Binadaki normal gerilim değişimleri
• Jeneratör çalışma koşulları

dikkate alınmalıdır.

Çok dar eşik ayarı gereksiz duruşlara, çok geniş eşik ayarı ise ekipmanın zararlı gerilim altında çalışmaya devam etmesine neden olabilir.

Parafudr ve Darbe Koruması

Yıldırım veya anahtarlama darbelerine karşı uygun tipte aşırı gerilim koruma cihazları kullanılmalıdır. Koruma yalnızca asansör panosuna takılan tek bir parafudrla sınırlı kalmamalıdır.

Binanın ana dağıtım panosu, tali dağıtım panosu ve hassas ekipman seviyesinde kademeli koruma gerekebilir.

Parafudrun etkili çalışabilmesi için:

• Topraklama bağlantısı kısa tutulmalıdır.
• Uygun kablo kesiti kullanılmalıdır.
• Cihazın durum göstergesi kontrol edilmelidir.
• Ömrünü tamamlayan modül değiştirilmelidir.
• Üretici tarafından belirtilen sigorta koruması uygulanmalıdır.
• Nötr ve toprak bağlantılarındaki gevşeklik giderilmelidir.

Parafudr göstergesinin yeşil olması tek başına tesisatın tamamen korunduğu anlamına gelmez. Bağlantı şekli ve topraklama kalitesi de önemlidir.

Kablo, Şalter ve Klemens Kontrolü

Her düşük voltaj olayı elektrik dağıtım şebekesinden kaynaklanmaz. Aşağıdaki problemler de asansör çalışırken gerilim düşmesine yol açabilir:

• Gevşek ana şalter bağlantısı
• Yanmış sigorta tabanı
• Oksitlenmiş kablo pabucu
• Yetersiz kablo kesiti
• Hasarlı kontaktör kontağı
• Gevşek nötr bağlantısı
• Uzun ve uygun olmayan besleme hattı

Termal kamera ve yük altı ölçüm birlikte kullanıldığında yüksek dirençli bağlantılar daha kolay bulunabilir. Isınan bir klemensi yalnızca sıkmak yeterli olmayabilir. Kablo pabucu, iletken yüzeyi, oksitlenme ve izolasyon hasarı birlikte değerlendirilmelidir.

Jeneratör ve Transfer Sistemi

Jeneratörlü binalarda problem çoğu zaman normal şebekede değil, transfer sırasında ortaya çıkar. Gerilim ve frekans kararlı hale gelmeden asansör devreye girerse sürücü veya kumanda kartı hata verebilir.

Kontrol edilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:

1. Jeneratör kapasitesi asansörün kalkış karakteristiğine uygun mu?
2. Transfer panosu bütün fazları doğru şekilde aktarıyor mu?
3. Gerilim regülasyonu yük değişiminde yeterli mi?
4. Asansör jeneratör devreye girdikten sonra gecikmeli mi çalışıyor?
5. Aynı anda çalışan büyük yükler gerilimi düşürüyor mu?
6. Jeneratör frekansı kararlı kalıyor mu?
7. Kurtarma ve tahliye senaryosu düzenli test ediliyor mu?

UPS Kullanımı

UPS her durumda asansör motorunu beslemek amacıyla kullanılmaz. Asansörlerde UPS çoğunlukla:

• Kumanda sistemini
• Alarm ve haberleşme sistemini
• Acil aydınlatmayı
• Otomatik kurtarma ünitesini
• Kat göstergelerini

belirli bir süre desteklemek için kullanılır.

Motoru hareket ettirecek bir UPS veya kurtarma sistemi ise motor gücü, asansör kapasitesi, sürücü tipi ve kurtarma senaryosuna göre özel olarak projelendirilmelidir. Yanlış kapasitede UPS kullanılması voltaj sorununu çözmek yerine yeni arızalar oluşturabilir.

Bakım Firması ve Bina Yöneticisi Ne Yapmalı?

Bakım firması yalnızca “kart yandı” tespiti yapmak yerine arızanın kök nedenini araştırmalıdır. Bina yöneticisi ise tekrar eden elektronik arızaları normal bakım gideri olarak kabul etmemelidir.

Uygulanabilecek iş akışı şöyledir:

1. Arızanın tarih ve saatini kaydedin.
2. Sürücü ve kumanda kartı hata geçmişini inceleyin.
3. Aynı saatte elektrik kesintisi olup olmadığını araştırın.
4. Jeneratör geçişi yaşanıp yaşanmadığını kontrol edin.
5. Binada büyük bir elektrik yükünün çalışıp çalışmadığını sorun.
6. Pano girişinde ve sürücü terminallerinde yük altı ölçüm yapın.
7. Gerekirse birkaç günlük güç kalitesi kaydı alın.
8. Faz dengesizliği, nötr hattı ve topraklamayı kontrol edin.
9. Parafudr ve faz koruma rölesinin durumunu doğrulayın.
10. Yapılan ölçüm ve müdahaleleri bakım raporuna ekleyin.

Bu kayıtları kâğıt formlar yerine Asansorex gibi bir bakım takip yazılımında bina ve asansör bazında saklamak, tekrar eden kart, sürücü veya faz hatalarını geçmiş arızalarla karşılaştırmayı kolaylaştırır. Ölçüm sonucu, fotoğraf ve değiştirilen parçanın aynı kayıtta tutulması kök neden analizini güçlendirir.

Şebeke tarafında uzun süreli veya tekrarlayan kalite problemi şüphesi varsa zaman damgalı ölçüm raporuyla ilgili elektrik dağıtım şirketine başvurulmalıdır. Türkiye’de dağıtım hizmetinin teknik kalite çerçevesi EPDK düzenlemeleri kapsamında ele alınmaktadır. ([EPDK][3])

Sıkça Sorulan Sorular

Voltaj dalgalanması asansör kartını hemen yakar mı?

Her voltaj dalgalanması kartı anında yakmaz. Bazı darbeler kart sigortasını veya koruma elemanını devre dışı bırakırken bazıları kondansatör ve güç entegrelerinde zamanla büyüyen hasar oluşturabilir. Kart çalışmaya devam etse bile kullanım ömrü kısalabilir.

Regülatör takmak bütün voltaj sorunlarını çözer mi?

Hayır. Regülatör uzun süreli düşük veya yüksek gerilim problemlerinde yararlı olabilir. Faz kaybı, harmonik, gevşek nötr, topraklama problemi veya çok hızlı gerilim darbeleri için tek başına yeterli değildir. Çözüm ölçüm sonucuna göre seçilmelidir.

Asansör için parafudr gerekli midir?

Elektronik kart ve sürücü içeren asansörlerde darbe gerilimine karşı koruma önemlidir. Ancak parafudrun tipi, konumu ve bağlantısı bina elektrik tesisatına göre belirlenmelidir. Yanlış bağlantı yapılmış bir cihaz beklenen korumayı sağlamaz.

Voltaj ölçümü bakım teknisyeni tarafından yapılabilir mi?

Ölçümler yalnızca elektriksel riskler konusunda eğitimli, yetkin ve uygun kişisel koruyucu donanıma sahip personel tarafından yapılmalıdır. Ana dağıtım, topraklama ve ayrıntılı güç kalitesi ölçümlerinde yetkili elektrik uzmanı desteği gerekebilir.

Sürekli düşük voltaj motoru bozar mı?

Düşük voltaj motorun yeterli tork üretememesine, daha yüksek akım çekmesine ve ısınmasına neden olabilir. Fren tam olarak açılmıyorsa motor ayrıca mekanik yüke karşı çalışır. Uzun süre devam eden durumlarda motor sargılarının ve izolasyonun ömrü kısalabilir.

Voltaj kaynaklı arıza garanti kapsamında olur mu?

Bu durum ekipman üreticisinin garanti şartlarına ve ölçüm raporuna bağlıdır. Harici şebeke problemi, yanlış bağlantı, yetersiz topraklama veya uygun olmayan koruma düzeni bazı üreticiler tarafından garanti dışı değerlendirilebilir.

Özet

Voltaj dalgalanması; asansör kumanda kartı, sürücü, motor, fren bobini, kontaktör ve kapı operatöründe hem anlık hem de zaman içinde gelişen arızalara neden olabilir. En büyük hata, zarar gören parçayı değiştirip besleme problemini araştırmamaktır.

Doğru yaklaşım; hata saatini kaydetmek, yük altında ölçüm yapmak, fazları karşılaştırmak, geçici olayları güç kalitesi analizörüyle izlemek ve koruma sistemlerini bina elektrik altyapısıyla birlikte değerlendirmektir.

Bakım ve arıza kayıtlarının Asansorex üzerinden düzenli tutulması, aynı binada tekrar eden voltaj kaynaklı sorunların daha erken fark edilmesine yardımcı olur. Böylece gereksiz parça değişimi azalır, arıza süresi kısalır ve bina yöneticisine daha somut bir teknik rapor sunulabilir.