Yedek Parça Atık Yönetimi: Yağ ve Akü Atıkları Nasıl Yönetilir?

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansör bakımında değiştirilen her parça doğrudan çöp veya hurda olarak değerlendirilemez. Özellikle makine yağı, hidrolik yağ, gres kalıntıları ve kurşun-asit aküler; çevreye, çalışanlara ve işletmeye zarar verme riski taşıyan özel atık gruplarıdır. Bu malzemelerin diğer metal parçalarla aynı kutuya atılması, servis aracında uzun süre bekletilmesi veya belgesiz şekilde bir hurdacıya verilmesi doğru bir atık yönetimi değildir.

Doğru yedek parça atık yönetimi, atığın asansörden söküldüğü anda başlar ve yetkili kuruluşa teslim edilerek belgesinin arşivlenmesiyle tamamlanır. Bu rehberde asansör bakım firmalarının, teknisyenlerin ve bina yöneticilerinin yağ ve akü atıkları konusunda izlemesi gereken pratik adımları bulabilirsiniz.

Asansör Bakımında Hangi Yağ ve Akü Atıkları Oluşur?

Bir asansör firmasında ortaya çıkan atığın türü, bakım yapılan sistemin yapısına göre değişir. Dişlili makine kullanılan bir asansörde redüktör yağı çıkarken hidrolik asansörde daha yüksek miktarda hidrolik yağ oluşabilir. Elektrikli asansörlerde ise kurtarma sistemleri, kumanda panoları ve alarm üniteleri nedeniyle akü atıklarıyla karşılaşılır.

Sık karşılaşılan yağ atıkları

• Dişlili asansör makinelerinden çıkan redüktör yağı
• Hidrolik güç ünitesinden boşaltılan hidrolik yağ
• Kılavuz ray yağlama sistemindeki kirlenmiş yağ
• Motor ve makine bakımında kullanılan yağlayıcılar
• Yağ bulaşmış filtreler, bezler ve emici pedler
• Zemine dökülen yağı toplamak için kullanılan absorban malzemeler
• İçinde yağ kalıntısı bulunan ambalaj ve bidonlar

Sık karşılaşılan akü atıkları

• Otomatik kurtarma sistemi aküleri
• UPS ve kesintisiz güç kaynağı aküleri
• Kumanda panosu yedekleme aküleri
• Acil aydınlatma bataryaları
• Kabin alarm ve haberleşme sistemlerinde kullanılan aküler
• Şarj tutmayan veya fiziksel olarak şişmiş aküler
• Kutupları hasar görmüş, sızıntı yapan aküler

Asansörlerde yaygın olarak kullanılan kapalı tip kurşun-asit aküler bakım gerektirmeyen ürünler olarak tanımlansa da atık haline geldiklerinde tamamen risksiz değildir. Akünün çatlaması, delinmesi veya devrilmesi durumunda kimyasal sızıntı meydana gelebilir. Akü kutuplarının metal bir parçayla temas etmesi ise kısa devre, ısınma ve yangın riski oluşturabilir.

Yağ ve Aküler Neden Normal Hurdayla Karıştırılmamalıdır?

Sökülen bir kontaktör, buton kasası veya çelik bağlantı parçası çoğunlukla metal hurda olarak ayrılabilir. Kullanılmış yağ ve aküler ise kimyasal içerikleri nedeniyle farklı bir sürece tabi tutulmalıdır.

Atık yağın kanalizasyona, toprağa veya bina giderine dökülmesi ciddi çevre kirliliğine neden olur. Yağın kullanılmış boya, solvent, antifriz, temizlik kimyasalı veya suyla karıştırılması da geri kazanılmasını zorlaştırır. Karışımın içeriği belirsiz hale geldiğinde kabul maliyeti ve bertaraf riski artabilir.

Akülerde ise kurşun, plastik ve elektrolit gibi geri kazanılabilir ancak kontrollü işlenmesi gereken bileşenler bulunur. Bu nedenle atık akünün yalnızca ekonomik değeri bulunan bir hurda olarak görülmesi doğru değildir.

Türkiye’de atık yağların, Bakanlıktan toplama yetkisi bulunan kuruluşlar ve yetkili tesisler üzerinden toplanması esastır. Atık akümülatörlerin taşınması ve işleme tesislerine gönderilmesi de özel kurallara tabidir. Bakanlığın güncel yönetmelik listesinde Atık Yağların Yönetimi Yönetmeliği ile Atık Pil ve Akümülatörlerin Kontrolü Yönetmeliği ayrı düzenlemeler olarak yer almaktadır. ([cygm.csb.gov.tr][1])

Atığın maddi değeri, güvenli taşıma ve belgeli teslim sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Atık Yağ Yönetimi Nasıl Yapılmalıdır?

Atık yağ yönetiminin en kritik noktası, yağın kaynağında ayrı toplanmasıdır. Teknisyen, yağı asansörden boşalttığı anda hangi ekipmandan çıktığını ve başka bir maddeyle karışıp karışmadığını bilmelidir.

1. Yağı uygun ekipmanla boşaltın

Yağ değişiminden önce yeterli hacme sahip bir toplama kabı hazırlanmalıdır. Kabın delinmemiş, kimyasala dayanıklı ve taşınırken devrilmeyecek yapıda olması gerekir.

Hidrolik sistemlerde yağ miktarı yüksek olabileceği için küçük ve açık kovalar yerine pompalı transfer ekipmanı kullanılmalıdır. Hortum bağlantıları kontrol edilmeli, çalışma alanının altına emici ped serilmelidir.

2. Farklı atıkları birbirine karıştırmayın

Aşağıdaki malzemeler aynı kaba doldurulmamalıdır:

• Hidrolik yağ ile solvent
• Redüktör yağı ile antifriz
• Atık yağ ile yakıt
• Atık yağ ile su
• Yağlı temizlik sıvıları ile saf atık yağ
• Kaynağı bilinmeyen kimyasal sıvılar

Farklı yağ türlerinin aynı kapta toplanıp toplanamayacağı, atığın özelliklerine ve teslim edilecek tesisin kabul şartlarına göre değerlendirilmelidir. Emin olunmayan durumda lisanslı toplayıcıdan bilgi alınmalıdır.

3. Kabı kapatın ve etiketleyin

Toplama kabının kapağı sızdırmaz şekilde kapatılmalıdır. Etiket üzerinde en az şu bilgiler bulunmalıdır:

• Atığın adı
• Yağın çıktığı ekipman
• Biriktirmeye başlama tarihi
• Tahmini miktar
• Sorumlu personel
• Karışım veya kirlilik bilgisi
• İlgili bina ya da iş emri numarası

Sadece “atık” yazılması yeterli değildir. Hidrolik asansör ünitesi atık yağı gibi açık bir tanım, daha sonra yapılacak sınıflandırmayı kolaylaştırır.

4. Güvenli alanda geçici olarak bekletin

Atık yağ kapları yağmur, doğrudan güneş ve darbe etkisinden korunmalıdır. Zeminin geçirimsiz olması, olası sızıntıyı tutabilecek ikincil bir hazne bulunması ve yakınında emici malzeme bulundurulması gerekir.

Bakanlığın geçici depolama alanlarına ilişkin açıklamalarında alanın üstü kapalı, zeminin geçirimsiz, izinsiz girişe karşı korumalı ve dökülmelere müdahale ekipmanıyla donatılmış olması gerektiği belirtilmektedir. Tehlikeli atıklar için genel geçici depolama süresi en fazla 180 gün olarak açıklanmıştır. ([gumushane.csb.gov.tr][2])

Bu süre, atığı altı ay boyunca mutlaka depoda tutabileceğiniz anlamına gelmez. Firmanın atık miktarı, faaliyet yapısı, atık kodu ve depolama alanının statüsü ayrıca değerlendirilmelidir. En güvenli yöntem, atıkları gereksiz yere biriktirmeden düzenli teslim planı oluşturmaktır.

Atık Akü Yönetimi Nasıl Yapılmalıdır?

Atık akülerde en sık yapılan hata, sökülen akünün servis aracının bagajına bırakılmasıdır. Araç hareket ettikçe akü devrilebilir, kutuplar metal takımlarla temas edebilir veya sıcaklık nedeniyle gövde zarar görebilir.

1. Söküm öncesinde sistemi enerjisiz bırakın

Akü bağlantıları sökülmeden önce kurtarma veya UPS sisteminin üretici talimatları incelenmelidir. Enerji beslemesi kesilmeli ve ters kutup bağlantısına karşı kablolar işaretlenmelidir.

Yeni akü takılırken yalnızca voltaj değerine bakılmamalıdır. Kapasite, akü teknolojisi, fiziksel ölçü, terminal tipi, şarj karakteristiği ve üretici tavsiyeleri birlikte değerlendirilmelidir.

2. Fiziksel durumu kontrol edin

Sökülen akü şu belirtiler yönünden incelenmelidir:

• Gövdede çatlak
• Şişme veya deformasyon
• Elektrolit sızıntısı
• Oksitlenmiş kutup başları
• Aşırı ısınma izi
• Yanık veya erime
• Gevşemiş terminal

Sızıntı yapan akü çıplak elle taşınmamalıdır. Kimyasala dayanıklı eldiven, göz koruması ve uygun taşıma kabı kullanılmalıdır.

3. Kutupları kısa devreye karşı koruyun

Akü kutupları metal raf, anahtar, cıvata veya başka bir aküyle temas etmemelidir. Gerekli durumlarda terminaller uygun yalıtım malzemesiyle korunabilir.

Aküler üst üste gelişigüzel yığılmamalı, dik konumda tutulmalı ve devrilmeye karşı sabitlenmelidir. Sızıntı ihtimaline karşı aside dayanıklı ikincil toplama tepsisi kullanılmalıdır.

4. Atık aküyü satış veya yetkili toplama kanalına verin

Atık aküler, ürünün dağıtım ve satış zinciri, yetkili kuruluşlar veya lisanslı atık işleme kanalları üzerinden teslim edilmelidir. Belgesiz şekilde herhangi bir hurda alıcısına verilmesi, atığın daha sonra nerede ve nasıl işlendiğinin takip edilememesine neden olur.

Bakanlık açıklamalarına göre atık akümülatörlerin belirli taşıma işlemleri lisanslı araçlarla gerçekleştirilmekte ve ilgili gönderimlerde Bakanlığın çevrimiçi sistemi kullanılmaktadır. Yetkili atık akü geçici depolama alanlarında akülerin 90 günden fazla tutulamayacağı da belirtilmektedir. ([cygm.csb.gov.tr][3])

Atık üreticisinin kendi sahasındaki bekletme şartlarıyla lisanslı veya izinli bir geçici depolama tesisinin şartları aynı olmayabilir. Bu nedenle yüksek miktarda akü biriktiren firmaların, ilgili il müdürlüğünden veya çalıştıkları lisanslı kuruluştan faaliyetlerine özel bilgi alması doğru olur.

Yağ ve Akü Atıkları İçin Kontrol Tablosu

Kontrol noktası	Atık yağ	Atık akü
Kaynağında ayrı toplama	Diğer sıvılarla karıştırılmamalı	Metal hurda ve elektronik atıktan ayrılmalı
Kullanılacak kap	Kapaklı, sızdırmaz ve yağa dayanıklı kap	Aside dayanıklı tepsi veya sağlam taşıma kasası
Depolama konumu	Üstü kapalı, geçirimsiz zeminli alan	Dik konumda, kuru ve havalandırılan alan
Temel risk	Dökülme, yangın ve çevre kirliliği	Sızıntı, kısa devre ve yangın
Etiket bilgisi	Yağ türü, kaynak, tarih ve miktar	Akü tipi, adet, tarih ve kaynak
Taşıma	Yetkili toplama ve taşıma kanalı	Uygun durumlarda lisanslı taşıma ve MoTAT kaydı
Teslim kaydı	Miktar ve teslim belgesi saklanmalı	Adet, ağırlık ve teslim belgesi saklanmalı
Acil durum ekipmanı	Emici ped, granül ve sızıntı kiti	Eldiven, gözlük ve aside dayanıklı emici malzeme

Teknisyen, Firma ve Bina Yönetiminin Sorumlulukları

Atık yönetimi yalnızca depodaki bir personelin işi değildir. Sürecin üç tarafı da kendi sorumluluğunu bilmelidir.

Teknisyenin yapması gerekenler

1. Sökülen malzemenin atık mı, tamir edilebilir parça mı olduğunu belirlemek
2. Yağın türünü ve çıktığı ekipmanı kaydetmek
3. Akünün fiziksel durumunu kontrol etmek
4. Atıkları servis aracında dağınık şekilde taşımamak
5. Dökülme veya sızıntıyı sorumlu kişiye bildirmek
6. Atığı firmanın belirlediği teslim noktasına bırakmak
7. Değiştirilen parçanın fotoğrafını ve miktarını iş emrine eklemek

Bakım firmasının yapması gerekenler

• Atık yağ ve akü için yazılı bir prosedür hazırlamak
• Personele uygun kap ve kişisel koruyucu donanım sağlamak
• Geçici biriktirme alanını düzenlemek
• Atıkları türüne göre etiketlemek
• Yetkili toplama ve işleme kuruluşlarını kontrol etmek
• Teslim belgelerini ve miktar kayıtlarını saklamak
• Dökülme ve yangın senaryoları için müdahale planı oluşturmak
• Mevzuat kapsamındaki beyan ve gönderim yükümlülüklerini takip etmek

Bakanlık tarafından yetkilendirilen atık yağ kuruluşları ve lisans bilgileri güncel listeler üzerinden kontrol edilebilir. Atık Yönetim Uygulaması içinde Atık Beyan Sistemi, MoTAT ve kütle denge gibi modüller de bulunmaktadır. ([cygm.csb.gov.tr][4])

Bina yöneticisinin yapması gerekenler

Bina yöneticisi, bakım sırasında çıkan yağ veya akünün bina çöpüne bırakılmasına izin vermemelidir. Sökülen parçanın bakım firması tarafından teslim alınması, bakım formunda belirtilmesi ve gerektiğinde değişim gerekçesinin açıklanması istenebilir.

Özellikle yüksek miktarda hidrolik yağ değiştirilen çalışmalarda şu konular önceden netleştirilmelidir:

• Eski yağı kimin teslim alacağı
• Taşıma sırasında dökülmeye karşı alınacak önlem
• Bina içinde kullanılacak güzergâh
• Temizlik sorumluluğu
• Teslim veya bertaraf belgesinin kimde saklanacağı
• Yağ değişimi sonrası sistemde yapılacak kaçak kontrolü

Atık Kayıtları Nasıl Tutulmalıdır?

Atık kaydı yalnızca yasal yükümlülük açısından değil, operasyonel kontrol açısından da önemlidir. Bir firmadan yılda kaç akü çıktığının bilinmemesi, gereksiz değişimlerin ve yanlış ürün kullanımının fark edilmesini zorlaştırır.

Örneğin aynı marka kurtarma sistemi akülerinin sürekli kısa sürede bozulması; yanlış şarj voltajı, yüksek makine dairesi sıcaklığı veya düşük kaliteli ürün kullanımıyla ilişkili olabilir. Benzer şekilde sık yağ eksilten bir hidrolik ünitede yalnızca yağ ilavesi yapmak yerine kaçak noktası araştırılmalıdır.

Her atık kaydında şu bilgiler bulunabilir:

• Tarih
• Bina ve asansör bilgisi
• İş emri veya bakım formu numarası
• Atığın türü
• Akü adedi veya yağ miktarı
• Marka ve model
• Değişim nedeni
• Atığın geçici olarak bırakıldığı yer
• Teslim edilen kuruluş
• Teslim tarihi
• Belge veya makbuz numarası
• Sorumlu teknisyen

Bu bilgileri kâğıt formlarda da tutmak mümkündür; ancak evrakın kaybolması ve farklı dosyalara dağılması sık karşılaşılan bir sorundur. Bakım formu, parça değişimi, fotoğraf ve atık teslim belgesini Asansorex gibi bir bakım takip yazılımında aynı iş kaydı altında toplamak, geçmişe dönük incelemeyi kolaylaştırır.

Asansorex, resmi atık beyan sisteminin yerine geçmez. Bununla birlikte hangi binadan ne kadar atık çıktığının, hangi personelin teslim aldığına ve belgenin nerede saklandığına ilişkin şirket içi takibin düzenli yapılmasına yardımcı olabilir.

Sık Yapılan Hatalar ve Doğru Uygulamalar

Hatalı uygulama	Doğru yaklaşım
Atık yağı bina giderine boşaltmak	Sızdırmaz kapta toplayarak yetkili kuruluşa teslim etmek
Yağı açık kovada taşımak	Kapaklı ve devrilmeye karşı sabitlenmiş kap kullanmak
Farklı kimyasalları aynı bidona dökmek	Atıkları türlerine ve içeriklerine göre ayrı toplamak
Aküyü metal hurdaların arasına bırakmak	Terminalleri korunmuş şekilde ayrı alanda biriktirmek
Aküleri servis aracında haftalarca bekletmek	Aynı gün firma deposundaki uygun alana aktarmak
Belgesiz hurdacıya teslim etmek	Yetki ve lisans bilgisi kontrol edilmiş kanalı kullanmak
Yalnızca hurda gelirini kaydetmek	Miktar, kaynak, teslim tarihi ve belgeyi birlikte kaydetmek
Sızıntı kitini yalnızca depoda bulundurmak	Yağ değişimi yapılan servis aracında da müdahale seti taşımak

Atıkların öncelikle oluşumunun azaltılması, ardından yeniden kullanım ve geri kazanım seçeneklerinin değerlendirilmesi sıfır atık yaklaşımının temelidir. Bununla birlikte güvenlik açısından ömrünü tamamlamış bir akünün yeniden kullanılması veya kirlenmiş yağın filtrelenerek kontrolsüz biçimde tekrar sisteme doldurulması doğru değildir. ([Sıfır Atık][5])

Sıkça Sorulan Sorular

Asansörden çıkan atık yağ kanalizasyona dökülebilir mi?

Hayır. Kullanılmış makine ve hidrolik yağlar kanalizasyona, toprağa, yağmur suyu hattına veya bina giderine dökülmemelidir. Yağ sızdırmaz bir kapta ayrı toplanmalı ve yetkili atık yönetimi kanalına teslim edilmelidir.

Atık aküler normal hurdacıya satılabilir mi?

Alıcının ilgili atık türünü kabul etmeye yetkili olması gerekir. Yalnızca yüksek fiyat vermesi, güvenli ve mevzuata uygun teslim yapıldığını göstermez. Teslim edilen kuruluşun yetkisi kontrol edilmeli ve işlem belgelendirilmelidir.

Sökülen akü bina yönetimine bırakılabilir mi?

Bakım sözleşmesi ve değişim teklifi kapsamında farklı uygulamalar olabilir. Ancak atık akünün bina çöp alanına bırakılması doğru değildir. Atığı kimin teslim alacağı ve yetkili kuruluşa kimin göndereceği değişimden önce yazılı olarak netleştirilmelidir.

Atık yağ kaplarının üzerine ne yazılmalıdır?

Etikette yağın türü, çıktığı ekipman, biriktirmeye başlama tarihi, tahmini miktarı ve sorumlu personel bulunmalıdır. İçeriği belirsiz kaplar daha sonra sınıflandırma ve teslim sorunlarına yol açabilir.

Yağ bulaşmış bezler normal çöpe atılabilir mi?

Yağın ve kullanılan kimyasalın özelliğine göre yağlı bez, filtre ve emici malzemeler ayrı bir atık olarak değerlendirilmelidir. Yoğun şekilde yağ bulaşmış malzemeler evsel atıkla karıştırılmamalı, atık sınıflandırması uzman görüşüyle yapılmalıdır.

Atık kayıtlarını ne kadar süre saklamak gerekir?

Saklama süresi, işletmenin tabi olduğu yükümlülüklere ve belgenin türüne göre değişebilir. Firma; taşıma, teslim, tartım, fatura ve beyan kayıtlarını ilgili mevzuatta öngörülen süre boyunca saklamalıdır. Belirsizlik halinde çevre danışmanı veya ilgili il müdürlüğünden bilgi alınmalıdır.

Özet

Yedek parça atık yönetimi, sökülen yağ ve akülerin depoda bir köşeye bırakılmasından ibaret değildir. Atık; asansörden çıktığı anda tanımlanmalı, diğer malzemelerden ayrılmalı, uygun kapta etiketlenmeli, güvenli alanda bekletilmeli ve yetkili kuruluşa belgeli şekilde teslim edilmelidir.

Teknisyenin doğru toplama yapması, bakım firmasının düzenli kayıt ve teslim sistemi kurması, bina yöneticisinin ise atıkların bina çöpüne bırakılmadığını kontrol etmesi gerekir. Yağ ve akü değişimlerini bakım kayıtlarıyla ilişkilendirmek, yalnızca çevresel sorumluluğu değil; stok kontrolünü, maliyet analizini ve tekrar eden arızaların tespitini de güçlendirir.