Yıldırım ve Aşırı Gerilimden Asansörü Koruma

İÇERİK (MARKDOWN)

Yıldırım düşmesi, elektrik şebekesindeki ani gerilim yükselmeleri ve bina içerisindeki güçlü cihazların açılıp kapanması, asansörün elektronik bileşenlerinde beklenmedik arızalara yol açabilir. Özellikle mikroişlemcili kumanda kartları, frekans kontrollü sürücüler, encoder sistemleri, otomatik kapı kartları ve haberleşme modülleri kısa süreli gerilim darbelerine karşı hassastır.

Bu tür bir olayın ardından asansör tamamen devre dışı kalabileceği gibi ilk bakışta fark edilmeyen, birkaç gün veya hafta sonra ortaya çıkan arızalar da görülebilir. Bu rehberde yıldırım ve aşırı gerilimin asansörü nasıl etkilediğini, hangi koruma ekipmanlarının kullanılabileceğini ve bakım sırasında hangi noktaların kontrol edilmesi gerektiğini ele alacağız.

Yıldırım ve Aşırı Gerilim Asansöre Nasıl Zarar Verir?

Aşırı gerilim, elektrik sistemindeki gerilimin çok kısa bir süre için cihazların dayanabileceği seviyenin üzerine çıkmasıdır. Bu olay bazen saniyenin çok küçük bir bölümünde gerçekleşir. Süre kısa olsa bile gerilim seviyesi elektronik kartların izolasyonunu veya yarı iletken bileşenlerini bozabilecek kadar yüksek olabilir.

Gerilim darbesinin kaynağı yalnızca binaya doğrudan yıldırım düşmesi değildir. Aşağıdaki durumlar da asansör tesisatını etkileyebilir:

• Binanın veya yakın çevresindeki bir yapının yıldırım alması
• Enerji nakil hattına yıldırım düşmesi
• Şebekede anahtarlama yapılması
• Trafo arızası veya faz-nötr problemleri
• Jeneratörün devreye girip çıkması
• Büyük motorların, pompaların veya kompanzasyon sistemlerinin anahtarlanması
• Binanın topraklama ve eş potansiyel bağlantılarındaki yetersizlikler
• Nötr hattındaki kopukluk veya gevşek bağlantılar

Asansörün kumanda panosuna ulaşan darbe, doğrudan cihazı yakmak zorunda değildir. Kart üzerindeki bir haberleşme entegresini, güç kaynağını veya giriş-çıkış devresini zayıflatabilir. Bunun sonucunda arıza kesintili şekilde ortaya çıkabilir.

Örneğin yıldırımlı bir geceden sonra asansör çalışıyor görünmesine rağmen birkaç gün içinde şu şikâyetler başlayabilir:

• Kat bilgisinin zaman zaman kaybolması
• Sürücünün aşırı gerilim hatasına geçmesi
• Otomatik kapının düzensiz çalışması
• Kumanda kartının kendiliğinden yeniden başlaması
• Kabin ve kat haberleşmesinin kesilmesi
• GSM, interkom veya uzaktan izleme cihazının devre dışı kalması
• Encoder kaynaklı seviyeleme hataları

Bu nedenle yıldırım sonrasındaki değerlendirme yalnızca “asansör çalışıyor mu?” sorusuyla sınırlandırılmamalıdır.

En Fazla Risk Altındaki Asansör Bileşenleri

Modern asansörlerde mekanik sistemlerin yanında çok sayıda hassas elektronik ekipman bulunur. Gerilim darbesi genellikle en zayıf izolasyon noktasından veya haberleşme hattından sisteme girer.

Bileşen	Muhtemel hasar	Sahada görülebilecek belirti
Kumanda ana kartı	Güç kaynağı veya giriş-çıkış devresi hasarı	Sistem açılmaz, rastgele hata verir
Frekans kontrollü sürücü	Doğrultucu, DC bara veya kontrol kartı hasarı	Aşırı gerilim hatası, motorun çalışmaması
Encoder	Besleme veya sinyal çıkışı hasarı	Seviyeleme bozukluğu, yön ve hız hataları
Otomatik kapı kartı	Güç katı veya haberleşme hasarı	Kapının açılmaması, sarsıntılı hareket
Kabin haberleşme sistemi	CAN, seri haberleşme veya besleme hasarı	Kabin butonlarının cevap vermemesi
GSM ve interkom cihazı	Hat veya adaptör hasarı	Acil çağrının çalışmaması
Kat çağrı kartları	Haberleşme girişinde hasar	Bazı katlardan çağrı alınmaması
24 V güç kaynağı	Çıkış katında hasar	Düşük voltaj, kartların yeniden başlaması

Elektronik kart hasarlarında yalnızca arızalı parçanın değiştirilmesi yeterli olmayabilir. Darbenin hangi hat üzerinden geldiği belirlenmezse yeni takılan kart da benzer şekilde zarar görebilir.

Sürekli kart değiştirmek yerine enerji girişi, topraklama, nötr bağlantısı ve haberleşme hatlarının birlikte incelenmesi gerekir.

Paratoner ile Parafudr Aynı Şey Değildir

Uygulamada en sık karşılaşılan yanlış düşüncelerden biri, binada paratoner veya yıldırımdan korunma sistemi bulunduğu için asansörün de tamamen korunduğunun kabul edilmesidir.

Yıldırımdan korunma sistemi, yıldırım akımının yapı üzerinden güvenli biçimde toprağa aktarılmasını amaçlar. Parafudr olarak bilinen aşırı gerilim koruma cihazı ise elektrik tesisatına ulaşan geçici gerilim darbelerini sınırlar ve darbe akımını uygun yoldan toprağa yönlendirir.

Bu iki sistem birbirinin alternatifi değil, tamamlayıcısıdır. Binada yıldırımdan korunma tesisatı bulunması, kumanda panosundaki hassas elektronik cihazların ayrıca korunmasına gerek olmadığı anlamına gelmez.

Alçak gerilim tesisatlarında kullanılan aşırı gerilim koruma cihazları, yıldırımın doğrudan ve dolaylı etkilerinden veya diğer geçici aşırı gerilimlerden korunmaya yönelik olarak IEC 61643 standard serisi kapsamında değerlendirilir. ([IEC Webstore][1])

Tip 1, Tip 2 ve Tip 3 Parafudr Arasındaki Fark

Genel uygulamada koruma kademeli olarak planlanır:

• Tip 1 SPD: Yıldırım akımının bir bölümünü taşıyabilecek şekilde bina ana dağıtım noktasında kullanılır. Özellikle dış yıldırımlık sistemi veya yüksek yıldırım riski bulunan yapılarda değerlendirilir.
• Tip 2 SPD: Ana ve tali dağıtım panolarında anahtarlama darbelerine ve kalan aşırı gerilimlere karşı kullanılır.
• Tip 3 SPD: Hassas elektronik cihazlara yakın noktada, daha düşük seviyedeki artık gerilimi sınırlandırmak amacıyla kullanılır.

Her binaya otomatik olarak aynı ürün takılmaz. SPD tipi ve teknik değerleri aşağıdaki bilgilere göre elektrik konusunda yetkin kişilerce seçilmelidir:

• Şebekenin TN, TT veya farklı bir topraklama düzenine sahip olması
• Faz sayısı ve nötr bağlantısı
• Binada dış yıldırımlık sistemi bulunup bulunmaması
• Ana pano ile asansör panosu arasındaki kablo mesafesi
• SPD’nin sürekli çalışma gerilimi
• Koruma seviyesi
• Darbe akımı taşıma kapasitesi
• Kısa devre dayanımı ve yedek sigorta ihtiyacı
• Asansör kumanda panosundaki cihazların dayanım seviyesi

Yanlış bağlantı düzenine sahip bir parafudr yeterli koruma sağlamayabileceği gibi tesisatta güvenlik problemi de oluşturabilir.

Asansör İçin Kademeli Koruma Nasıl Planlanmalıdır?

Yalnızca asansör kumanda panosuna bir parafudr takmak her durumda yeterli değildir. Etkili koruma, binanın enerji girişinden hassas elektronik cihazlara kadar kademeli biçimde ele alınmalıdır.

1. Bina ana dağıtım panosu kontrol edilmelidir

İlk olarak binanın ana enerji girişindeki aşırı gerilim koruması incelenmelidir. Ana panoda uygun koruma bulunmuyorsa yüksek enerjili darbenin önemli bir bölümü tali panolara ulaşabilir.

Binada dış yıldırımlık sistemi bulunması, enerji hattının havai olarak gelmesi veya bölgede sık yıldırım olayı yaşanması durumunda değerlendirme daha kapsamlı yapılmalıdır.

2. Asansör besleme panosu ayrıca korunmalıdır

Asansörün ayrı bir tali panodan beslendiği yapılarda bu pano için uygun Tip 2 koruma değerlendirilmelidir. Ana pano ile asansör panosu arasında uzun kablo mesafesi bulunması, ikinci koruma kademesinin önemini artırır.

Bağlantı kabloları mümkün olduğunca kısa ve düzgün güzergâhlı tutulmalıdır. Uzun, halka oluşturan veya gereksiz dolaştırılan bağlantılar koruma performansını düşürebilir.

3. Kumanda panosundaki hassas devreler incelenmelidir

Kumanda panosundaki ana beslemenin yanında şu hatlar ayrıca değerlendirilmelidir:

• 24 V DC kontrol beslemesi
• Encoder bağlantısı
• CAN veya seri haberleşme hatları
• Ethernet bağlantısı
• GSM ve telefon hattı
• İnterkom sistemi
• Yangın ihbar sistemiyle bağlantılı girişler
• Uzaktan izleme modülleri
• Kuyu veya makine dairesine dışarıdan gelen sinyal kabloları

Enerji hattı korunmuş olsa bile darbe, telefon veya haberleşme kablosu üzerinden sisteme ulaşabilir. Sinyal hattı koruyucusu seçilirken hattın çalışma gerilimi, frekansı ve haberleşme protokolü dikkate alınmalıdır.

4. Topraklama ve eş potansiyel bağlantı doğrulanmalıdır

Parafudr, yönlendirdiği darbe akımını düşük empedanslı bir yol üzerinden toprağa aktarmaya çalışır. Bu nedenle yetersiz veya kopuk bir koruma iletkeni, pahalı bir SPD’nin işlevini ciddi biçimde azaltabilir.

Kontrol sırasında yalnızca topraklama kablosunun mevcut olması yeterli kabul edilmemelidir. Şunlar incelenmelidir:

• Koruma iletkeninin sürekliliği
• Pano gövdesinin topraklama bağlantısı
• Motor ve makine şasesinin bağlantısı
• Kuyu içindeki metal aksamın eş potansiyel bağlantısı
• Gevşek, oksitlenmiş veya ısınmış terminaller
• Nötr ve koruma iletkeninin uygun şekilde ayrılması
• Ölçüm sonuçlarının güncel kayıtları

Topraklama ölçümü, tesisat yapısına uygun cihaz ve yöntemle yetkili kişiler tarafından gerçekleştirilmelidir.

Bakım Sırasında Uygulanabilecek Kontrol Listesi

Parafudr takıldıktan sonra bakım gerektirmeyen, ömür boyu çalışan bir ekipman olarak düşünülmemelidir. Her güçlü darbe cihazın koruma kapasitesinin bir bölümünü tüketebilir. Bazı modeller durum göstergesi veya uzaktan alarm kontağı üzerinden değişim ihtiyacını bildirir.

Kontrol noktası	Önerilen kontrol zamanı	Dikkat edilecek durum
SPD durum göstergesi	Aylık bakımda	Yeşil, kırmızı veya üreticiye özgü gösterge
Bağlantı terminalleri	Periyodik bakımda	Gevşeme, kararma, ısınma izi
Koruma sigortası	Periyodik bakımda	Atmış veya uygun olmayan sigorta
Topraklama bağlantısı	Planlı ölçümlerde	Süreklilik ve bağlantı kalitesi
Pano içi görsel kontrol	Her bakımda	Yanık kokusu, kurum, şişmiş bileşen
Gerilim kayıtları	Tekrarlayan arızalarda	Faz dengesizliği, düşük veya yüksek gerilim
Yıldırım sonrası özel kontrol	Olaydan sonra	SPD göstergesi ve elektronik hata geçmişi
Haberleşme hatları	Arıza veya revizyonda	Koruyucu uygunluğu ve ekranlama

Bakım personeli, megohmmetre ile izolasyon testi yapmadan önce panodaki SPD, sürücü ve hassas elektronik cihazların üretici talimatlarını kontrol etmelidir. Bazı aşırı gerilim koruma ve elektronik cihaz bağlantılarının izolasyon testi sırasında ayrılması gerekebilir; aksi hâlde test gerilimi cihaza zarar verebilir veya ölçümü yanıltabilir. ([Schneider Electric Product Info][2])

Bu kontrollerin tarih, ölçüm sonucu, kullanılan cihaz ve teknisyen bilgisiyle kayıt altına alınması önemlidir. Bakım kayıtlarını kâğıt formlar yerine Asansorex gibi bir bakım takip yazılımında tutmak, yıldırım sonrası oluşan arızaları geçmiş kayıtlarla karşılaştırmayı ve tekrar eden elektronik arızaları daha hızlı fark etmeyi kolaylaştırır.

Yıldırım veya Gerilim Darbesinden Sonra Ne Yapılmalıdır?

Binaya ya da yakın çevreye yıldırım düştüğü biliniyorsa veya aynı anda birçok elektronik cihaz zarar gördüyse asansör doğrudan normal kullanıma bırakılmamalıdır.

Uygulanabilecek temel kontrol sırası şöyledir:

1. Asansörü güvenli şekilde devre dışı bırakın. Pano içinde yanık kokusu, duman veya fiziksel hasar varsa enerji vermeyin.
2. Ana besleme gerilimlerini ölçün. Faz-faz, faz-nötr ve gerekli durumlarda nötr-toprak değerlerini kontrol edin.
3. SPD durum göstergesini inceleyin. Arızalı modül varsa üreticinin belirttiği eşdeğer ürünle değiştirin.
4. Koruma sigortalarını kontrol edin. Yalnızca atmış sigortayı kaldırmakla yetinmeyin; neden attığını araştırın.
5. Kumanda ve sürücü hata kayıtlarını okuyun. Olay saatine yakın aşırı gerilim, düşük gerilim veya haberleşme hatalarını not edin.
6. Acil haberleşmeyi test edin. GSM, interkom ve alarm cihazlarının çalıştığını doğrulayın.
7. Kapı ve seviyeleme testlerini yapın. Encoder veya kapı kartındaki kısmi hasarlar hareket sırasında ortaya çıkabilir.
8. Topraklama bağlantılarını gözle ve ölçümle kontrol edin.
9. Deneme seferleri gerçekleştirin. Farklı kat çağrıları, tam yük koşulları ve kurtarma sistemi ayrıca değerlendirilmelidir.
10. Tüm bulguları raporlayın. Değiştirilen parçanın yanında hasarın muhtemel kaynağını da belirtin.

Birden fazla elektronik kart hasar görmüşse kartları sırayla değiştirip denemek yerine enerji kalitesi analizi yapılması daha doğru olabilir. Aksi takdirde yeni takılan malzemeler de zarar görebilir.

Bina Yöneticisi ve Bakım Firması Sorumluluğu

Yıldırım ve aşırı gerilim koruması yalnızca asansör firmasının tek başına çözebileceği bir konu değildir. Bina ana panosu, topraklama tesisatı ve yıldırımdan korunma sistemi bina elektrik altyapısının parçalarıdır.

Bu nedenle görev paylaşımı açık yapılmalıdır:

• Bina yöneticisi, bina elektrik tesisatındaki eksikliklerin yetkili elektrik uzmanlarına kontrol ettirilmesini sağlamalıdır.
• Asansör bakım firması, kumanda panosundaki hasarı, koruma ihtiyacını ve gözlemlediği altyapı problemlerini yazılı olarak bildirmelidir.
• Elektrik uzmanı, ana pano, tali pano, topraklama ve SPD koordinasyonunu tesisatın tamamına göre değerlendirmelidir.
• Asansör teknik servisi, müdahale sonrasında güvenlik devrelerini ve çalışma fonksiyonlarını test etmelidir.

Asansörlerin uygunluk değerlendirmesi 2014/33/AB Asansör Yönetmeliği kapsamında yürütülür; bakım, işletme ve periyodik kontrol sorumlulukları ise ilgili ulusal düzenlemelere göre devam eder. Aşırı gerilim koruması yapılması, periyodik kontrolün veya düzenli bakımın yerine geçmez. ([Türkiye İstatistik Kurumu][3])

Sıkça Sorulan Sorular

Paratoner bulunan binada asansöre parafudr gerekir mi?

Evet, gerekebilir. Paratoner veya dış yıldırımlık sistemi yıldırım akımını yapı üzerinden toprağa yönlendirmeyi amaçlar. Parafudr ise elektrik ve sinyal hatlarına ulaşan geçici aşırı gerilimleri sınırlar. İki sistem farklı görevler üstlenir.

Tek bir parafudr bütün asansörü korur mu?

Her zaman korumaz. Binanın ana panosu, asansör besleme panosu, kumanda panosu ve dışarıdan gelen haberleşme hatları birlikte değerlendirilmelidir. Kademeli koruma, tek noktadaki korumaya göre daha etkili olabilir.

Parafudr yıldırım düştüğünde kesin koruma sağlar mı?

Hayır. Hiçbir ürün her büyüklükteki doğrudan yıldırım etkisine karşı mutlak koruma garantisi vermez. Doğru seçilmiş ve doğru bağlanmış SPD, oluşabilecek hasar riskini ve elektronik cihazlara ulaşan gerilim seviyesini azaltır.

Parafudrun arızalandığı nasıl anlaşılır?

Çoğu üründe mekanik veya elektronik durum göstergesi bulunur. Gösterge rengi değişebilir ya da uzaktan alarm kontağı sinyal verebilir. Ancak gösterge şekli markaya göre değiştiğinden ürünün teknik dokümanı dikkate alınmalıdır.

Asansör kartı yıldırım nedeniyle arızalandıysa yalnızca kartı değiştirmek yeterli mi?

Genellikle önce hasarın kaynağı araştırılmalıdır. Topraklama, nötr hattı, ana besleme, haberleşme kabloları ve mevcut SPD kontrol edilmeden yalnızca kart değiştirilirse arızanın tekrar etme riski devam eder.

Gerilim koruma rölesi ile parafudr aynı mıdır?

Hayır. Gerilim koruma rölesi, şebeke gerilimi belirlenen seviyelerin dışına çıktığında sistemi gecikmeli olarak devreden ayırabilir. Parafudr ise çok kısa süreli ve hızlı geçici gerilim darbelerini sınırlamak için kullanılır. Uygun projede iki koruma yöntemi birlikte kullanılabilir.

Özet

Yıldırım ve aşırı gerilim, asansör kumanda kartından sürücüye, encoder sisteminden acil haberleşme cihazına kadar birçok bileşende pahalı ve tekrarlayan arızalar oluşturabilir. Etkili koruma için yalnızca kumanda panosuna rastgele bir parafudr takmak yerine bina ana panosu, asansör besleme hattı, topraklama sistemi ve haberleşme bağlantıları birlikte değerlendirilmelidir.

Doğru seçilmiş SPD’ler, kısa bağlantı iletkenleri, sağlam eş potansiyel bağlantı ve düzenli bakım kontrolleri riski önemli ölçüde azaltır. Yapılan ölçümlerin, değiştirilen koruma modüllerinin ve yıldırım sonrası kontrollerin Asansorex üzerinden kayıt altına alınması da bakım firmasının arıza geçmişini izlemesini ve bina yöneticisine şeffaf teknik rapor sunmasını kolaylaştırır.