Asansör Topraklama Kontrolü Nasıl Yapılır?

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansörün metal gövdesinde veya kumanda panosunda oluşabilecek elektrik kaçağı, doğru çalışan bir topraklama sistemi bulunmadığında ciddi elektrik çarpması ve yangın riski oluşturabilir. Bu nedenle asansör topraklama kontrolü, yalnızca bir ölçüm cihazıyla direnç değeri okumaktan ibaret değildir. Koruma iletkenlerinin sürekliliği, metal parçaların eş potansiyel bağlantıları, bina topraklama tesisatı, kaçak akım koruması ve bağlantıların fiziksel durumu birlikte değerlendirilmelidir.

Bu rehberde asansör bakım firmalarının ve yetkin teknisyenlerin topraklama kontrolünü hangi sırayla yapması gerektiğini, hangi noktaların inceleneceğini ve sonuçların nasıl kayıt altına alınacağını ele alacağız. Elektriksel ölçümlerin, uygun eğitim ve yetkiye sahip kişiler tarafından gerekli iş güvenliği önlemleri alınarak yapılması gerektiği unutulmamalıdır.

Asansörlerde Topraklama Neden Önemlidir?

Asansörde motor, kumanda panosu, kapı operatörü, kabin şasesi ve çeşitli metal muhafazalar elektrikli ekipmanlarla temas hâlindedir. Bir kablo izolasyonunun bozulması veya iletkenin metal gövdeye temas etmesi durumunda bu parçalar tehlikeli gerilim altında kalabilir.

Koruma topraklamasının temel amacı, hata akımını güvenli bir yol üzerinden topraklama sistemine iletmek ve sigorta, otomatik kesici veya kaçak akım koruma düzeninin devreyi yeterince hızlı ayırmasını sağlamaktır.

Doğru çalışan bir topraklama sistemi şu riskleri azaltır:

• Kabin, kapı veya pano gövdesine dokunan kişinin elektrik çarpması
• Elektronik kartların gerilim darbelerinden zarar görmesi
• Kaçak akım nedeniyle metal parçalarda gerilim oluşması
• Kablo ve bağlantı noktalarının aşırı ısınması
• Kumanda sisteminde açıklanamayan resetleme ve arızalar
• Yangın ve ekipman hasarı
• Periyodik kontrolde elektriksel güvenlik uygunsuzluğu tespit edilmesi

Topraklama kablosunun fiziksel olarak bağlı görünmesi, sistemin güvenli olduğu anlamına gelmez. Gevşek, oksitlenmiş veya kopmaya yakın bir bağlantı, hata akımının güvenli biçimde iletilmesini engelleyebilir.

Mevzuat ve Teknik Standartlar Açısından Topraklama

Türkiye’de asansörlerin hizmete alındıktan sonraki bakım ve işletme süreçleri, Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği kapsamında yürütülür. Yönetmelik, asansörün güvenli şekilde çalışmasının sağlanması için bina sorumlusu ile bakım firmasına çeşitli yükümlülükler getirir. ([Sanayi Bakanlığı][1])

Elektriksel güvenlik değerlendirilirken tesisin yapısına ve asansörün piyasaya arz edildiği döneme göre başta şu düzenlemeler ve standartlar dikkate alınır:

• Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği
• Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği
• TS EN 81-20 ve TS EN 81-50
• İlgili elektrik tesisatı doğrulama ve ölçüm standartları
• Asansör üreticisinin bağlantı ve bakım talimatları
• Proje, risk değerlendirmesi ve periyodik kontrol kriterleri

Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği, elektrik tesislerindeki topraklama sistemlerinin can ve mal güvenliği açısından kurulması, işletilmesi ve denetlenmesine ilişkin temel çerçeveyi belirler. ([emo.org.tr][2])

Asansörlerin periyodik kontrollerinin A tipi muayene kuruluşları tarafından yılda en az bir defa gerçekleştirilmesi gerekir. Topraklama ve elektriksel güvenlikle ilgili eksiklikler de bu kontrollerde asansörün genel güvenlik durumu içinde değerlendirilebilir. ([Sanayi Bakanlığı][3])

Topraklama Kontrolü İçin Gerekli Hazırlıklar

Ölçüme başlamadan önce asansörün teknik özellikleri ve binanın elektrik tesisatı hakkında mümkün olduğunca bilgi toplanmalıdır. Eski tesislerde sonradan yapılmış bağlantılar, ortak nötr-toprak kullanımı veya farklı topraklama noktaları bulunabilir.

Kullanılabilecek ölçüm ekipmanları

Kontrolün kapsamına göre şu cihazlar kullanılabilir:

• Dijital multimetre
• Düşük direnç ölçebilen süreklilik test cihazı
• Topraklama direnci ölçüm cihazı
• Çevrim empedansı test cihazı
• Kaçak akım rölesi test cihazı
• Pens ampermetre
• Temassız gerilim dedektörü
• Uygun ölçüm probları ve bağlantı kabloları

Sadece multimetrenin sesli süreklilik fonksiyonuna güvenmek doğru değildir. Bu fonksiyon kablonun tamamen kopuk olup olmadığını gösterebilir; ancak zayıf, oksitlenmiş veya yüksek dirençli bir bağlantının güvenilir biçimde değerlendirilmesi için uygun düşük direnç ölçüm yöntemi gerekir.

İş güvenliği önlemleri

Kontrol öncesinde şu tedbirler uygulanmalıdır:

1. Asansör servis dışı bırakılmalı ve kullanıcı erişimi engellenmelidir.
2. Ana besleme güvenli şekilde kesilmelidir.
3. Kilitleme ve etiketleme işlemi yapılmalıdır.
4. Gerilimin gerçekten kesildiği uygun cihazla doğrulanmalıdır.
5. Kişisel koruyucu donanım kullanılmalıdır.
6. Hareketli parçaların beklenmeyen hareketine karşı önlem alınmalıdır.
7. Ölçüm yapılacak devrenin üretici talimatları incelenmelidir.

Bazı çevrim empedansı ve kaçak akım rölesi testleri enerjili tesisatta yapılır. Bu tür ölçümler yalnızca enerjili çalışma risklerini bilen, uygun cihaz ve koruyucu ekipmana sahip yetkin personel tarafından gerçekleştirilmelidir.

Asansör Topraklama Kontrolü Adım Adım Nasıl Yapılır?

1. Görsel inceleme yapın

İlk aşamada topraklama hattının yalnızca varlığına değil, bağlantı kalitesine bakılmalıdır. Sarı-yeşil koruma iletkenleri, kablo pabuçları, vidalar, topraklama baraları ve esnek bağlantılar kontrol edilir.

Şu uygunsuzluklar özellikle aranmalıdır:

• Kopmuş veya kesiti incelmiş koruma iletkeni
• Gevşek terminal ve bağlantı vidası
• Oksitlenmiş kablo pabucu
• Boya üzerinden yapılmış metal bağlantısı
• Mekanik darbeye maruz kalmış kablo
• Nötr ile koruma iletkeninin uygunsuz şekilde birleştirilmesi
• Aynı terminale düzensiz biçimde sıkıştırılmış çok sayıda iletken
• Kabin hareketi sırasında gerilen veya sürtünen topraklama kablosu
• Kapı ve pano kapaklarında eksik esnek kuşaklama iletkeni

Bağlantı yüzeyinde yoğun pas veya boya varsa iletken fiziksel olarak sıkı görünse bile yeterli elektriksel temas oluşmayabilir.

2. Ana topraklama bağlantısını belirleyin

Asansör panosuna gelen koruma iletkeninin hangi noktadan beslendiği tespit edilmelidir. Koruma hattı, bina ana topraklama barasına veya projede belirlenen uygun topraklama sistemine kesintisiz biçimde bağlı olmalıdır.

Asansör için gelişi güzel şekilde oluşturulmuş bağımsız bir metal çubuk veya su tesisatına yapılmış bağlantı güvenilir topraklama olarak kabul edilmemelidir. Bina tesisatının bütünü ve kullanılan TN, TT veya diğer sistem yapısı dikkate alınmalıdır.

Bu aşamada şu sorular cevaplanmalıdır:

• Pano PE barasına koruma iletkeni geliyor mu?
• İletken kesiti ve bağlantısı projeye uygun mu?
• Koruma iletkeni nötr barasından ayrı mı?
• Ana bağlantı noktasında gevşeme veya ısınma izi var mı?
• Birden fazla topraklama noktası arasında istenmeyen potansiyel farkı oluşuyor mu?

3. Koruma iletkeni sürekliliğini ölçün

Enerji kesildikten ve gerilimsizlik doğrulandıktan sonra ana PE barası ile erişilebilir metal parçalar arasındaki elektriksel süreklilik ölçülür.

Kontrol edilmesi gereken başlıca noktalar şunlardır:

• Kumanda panosu metal gövdesi
• Pano kapakları
• Tahrik makinesi veya hidrolik güç ünitesi gövdesi
• Motor gövdesi
• Fren ve ilgili metal muhafazalar
• Kapı operatörü gövdesi
• Kabin şasesi
• Kabin üzerindeki metal ekipmanlar
• Kuyu dibi elektrikli ekipman muhafazaları
• Priz ve aydınlatma devrelerinin koruma iletkenleri
• Makine dairesindeki metal elektrik panoları
• Gerektiğinde raylar ve projede kuşaklanması öngörülen metal bölümler

Ölçümden önce test kablolarının kendi direnci sıfırlanmalı veya sonuçtan düşülmelidir. Amaç yalnızca cihazın sinyal vermesi değil, bağlantının düşük dirençli ve kararlı olduğunun doğrulanmasıdır.

4. Eş potansiyel kuşaklamayı kontrol edin

Asansör sisteminde aynı anda dokunulabilecek metal parçalar arasında tehlikeli potansiyel farkı oluşmaması gerekir. Bu nedenle pano kapağı, motor gövdesi, makine şasesi ve diğer ilgili metal parçaların koruma sistemine bağlantıları incelenmelidir.

Özellikle menteşeli pano kapaklarında yalnızca menteşe üzerinden elektriksel süreklilik sağlanmasına güvenilmemelidir. Uygun esnek kuşaklama iletkeni kullanılması, kapak açılıp kapandığında bağlantının devam etmesini sağlar.

5. Topraklama direnci veya çevrim empedansını ölçün

Topraklama sisteminin türüne göre ölçüm yöntemi değişir. Topraklama elektrodu direnci, uygun koşullarda kazıklı ölçüm yöntemiyle kontrol edilebilir. Birden fazla paralel topraklama bağlantısının bulunduğu tesislerde pens tipi cihazlar kullanılabilse de bu yöntemin uygulanabilmesi için kapalı bir akım yolunun bulunması gerekir.

TN sistemlerinde hata çevriminin yeterince düşük empedansa sahip olup olmadığı, çevrim empedansı ölçümüyle değerlendirilir. TT sistemlerinde ise topraklama direnci, kaçak akım koruma düzeninin açma akımı ve izin verilen dokunma gerilimi birlikte ele alınır.

Bu nedenle “Her asansörde topraklama mutlaka 4 ohmun altında olmalıdır” şeklindeki tek bir değer üzerinden karar vermek doğru değildir. Kabul kriteri şu unsurlara bağlıdır:

• Tesisin topraklama sistemi
• Besleme ve koruma düzeni
• Sigorta veya kesicinin açma karakteristiği
• Kaçak akım rölesinin anma kaçak akımı
• İletken kesitleri
• Ölçülen çevrim empedansı
• Proje ve ilgili standart şartları

6. Kaçak akım koruma düzenini test edin

Asansörün ana kuvvet devresi, aydınlatma, kuyu dibi prizi ve yardımcı devrelerinde kullanılan kaçak akım koruma düzenleri aynı özellikte olmayabilir. Rölenin üzerindeki test düğmesine basılması yalnızca mekanik işlev hakkında sınırlı bilgi verir.

Uygun test cihazıyla şu kontroller yapılabilir:

• Rölenin açma yapıp yapmadığı
• Açma süresi
• Açma akımı
• Faz-nötr bağlantı durumu
• Test sonrası devrenin normal çalışmaya dönmesi

Kaçak akım rölesi sık sık açıyorsa cihazı iptal etmek veya daha yüksek değerli bir cihazla bilinçsizce değiştirmek yerine kaçağın kaynağı araştırılmalıdır. Kapı motoru, kablo tesisatı, nemli kuyu dibi ekipmanları ve filtreli sürücü sistemleri ayrı ayrı incelenmelidir.

7. Sonuçları kaydedin ve sistemi tekrar devreye alın

Ölçüm tamamlandıktan sonra sökülen bağlantılar tork değerlerine ve üretici talimatlarına uygun biçimde tekrar sıkılmalıdır. Takımlar ve geçici bağlantılar çalışma alanından çıkarılmalı, koruyucu kapaklar kapatılmalı ve enerji kontrollü olarak verilmelidir.

Asansör normal çalışmaya alındıktan sonra hata kayıtları, sürücü durumu, kapı hareketi ve güvenlik devresi kontrol edilmelidir.

Topraklama Kontrol Noktaları Tablosu

Kontrol noktası	Kontrol yöntemi	Sık görülen sorun	Önerilen işlem
Ana PE barası	Görsel kontrol ve süreklilik ölçümü	Gevşek terminal, oksitlenme	Bağlantıyı temizleyip uygun şekilde sıkmak
Kumanda panosu gövdesi	Düşük direnç ölçümü	Boya üzerinden bağlantı	Metal temas yüzeyini uygun hâle getirmek
Pano kapağı	Süreklilik ölçümü	Esnek kuşaklama iletkeni eksik	Uygun kesitte esnek bağlantı eklemek
Motor ve makine gövdesi	PE barasına karşı ölçüm	Koruma iletkeni kopuk veya gevşek	İletkeni yenilemek ve sabitlemek
Kabin şasesi	Süreklilik ve kablo güzergâhı kontrolü	Seyir kablosunda hasar	Kabloyu ve bağlantıları kontrol etmek
Kapı operatörü	Gövde süreklilik ölçümü	Titreşim nedeniyle gevşeme	Bağlantıyı sabitlemek
Kuyu dibi prizi	Priz test cihazı ve ölçüm	Faz-nötr-PE bağlantı hatası	Tesisatı uygun şekilde düzeltmek
Bina topraklama bağlantısı	Topraklama direnci veya çevrim testi	Yüksek direnç, kesik bağlantı	Bina elektrik tesisatını inceletmek
Kaçak akım rölesi	Röle test cihazı	Geç açma veya açmama	Röleyi ve tesisatı birlikte değerlendirmek

Sık Yapılan Topraklama Kontrolü Hataları

En yaygın hata, yalnızca pano ile motor arasında multimetreyle sesli süreklilik testi yapıp bütün sistemin uygun olduğunu kabul etmektir. Oysa asansörün bina topraklama sistemine bağlantısı ve koruma cihazlarının açma koşulları da değerlendirilmelidir.

Diğer sık hatalar şunlardır:

• Ölçüm cihazının kalibrasyon durumunu kontrol etmemek
• Test kablosu direncini hesaba katmamak
• Enerji kesilmeden direnç ölçmeye çalışmak
• Nötr ile koruma iletkenini birbirine bağlamak
• Tek bir direnç değerini bütün tesisler için sınır kabul etmek
• Oksitli bağlantının yalnızca vidasını sıkmak
• Ölçüm yapılan noktaları raporda belirtmemek
• Düzeltme sonrasında tekrar ölçüm yapmamak
• Bina tesisatındaki sorunu yalnızca asansör panosunda çözmeye çalışmak

Örneğin bina ana topraklama hattı kesilmişse motor gövdesi ile pano arasında düşük direnç ölçülmesi tek başına güvenli bir sonuç oluşturmaz. Ölçüm zincirinin bina ana topraklama noktasına kadar doğrulanması gerekir.

Kontrol Sonuçları Nasıl Raporlanmalıdır?

Topraklama kontrol raporunda yalnızca “uygun” veya “uygun değil” ifadesi bulunması yeterli değildir. Sonucun daha sonra karşılaştırılabilmesi için ölçüm koşulları ve noktaları açıkça yazılmalıdır.

Raporda şu bilgiler yer almalıdır:

• Bina ve asansör bilgileri
• Kontrol tarihi
• Ölçümü yapan kişinin bilgileri
• Kullanılan cihazın marka ve modeli
• Cihaz seri numarası
• Kalibrasyon veya doğrulama bilgisi
• Ölçüm yöntemi
• Ölçüm yapılan noktalar
• Okunan değerler
• Tespit edilen fiziksel uygunsuzluklar
• Uygulanan düzeltmeler
• Düzeltme sonrası ölçüm sonuçları
• Fotoğraflar ve teknisyen açıklaması

Bu kayıtların kâğıt formlar yerine Asansorex gibi bir bakım takip yazılımında asansör bazında saklanması, eski ve yeni ölçüm değerlerinin karşılaştırılmasını kolaylaştırır. Böylece aynı bağlantıda tekrarlayan gevşeme, oksitlenme veya direnç artışı daha erken fark edilebilir.

Topraklama Kontrolü Ne Zaman Yapılmalıdır?

Her aylık bakımda kapsamlı elektrot direnci ölçümü yapılması her tesis için gerekli veya uygulanabilir olmayabilir. Ancak görsel topraklama kontrolü ve erişilebilir bağlantıların durumu, düzenli bakımın bir parçası olarak incelenmelidir.

Ayrıntılı kontrol özellikle şu durumlarda yapılmalıdır:

• Asansör ilk kez devreye alınırken
• Elektrik tesisatında değişiklik yapıldığında
• Kumanda panosu veya tahrik sistemi değiştirildiğinde
• Motor, sürücü veya kapı operatörü yenilendiğinde
• Seyir kablosu değiştirildiğinde
• Elektrik çarpması şikâyeti alındığında
• Kaçak akım rölesi sık sık açtığında
• Pano veya motor gövdesinde gerilim hissedildiğinde
• Su baskını veya yoğun nem oluştuğunda
• Yangın, yıldırım veya ciddi elektrik arızası sonrasında
• Periyodik kontrolde elektriksel uygunsuzluk bildirildiğinde

Bina yöneticisi, bakım firmasının yaptığı asansör kontrolleriyle bina ana elektrik tesisatının kontrolünü birbirine karıştırmamalıdır. Sorun bina topraklama sisteminden kaynaklanıyorsa yetkin bir elektrik mühendisi veya elektrik tesisatı kontrol uzmanıyla birlikte çalışılması gerekebilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Asansör topraklama değeri kaç ohm olmalıdır?

Her asansör için geçerli tek bir ohm değeri yoktur. Kabul edilebilir değer; tesisin TN veya TT yapısına, koruma cihazlarına, kaçak akım rölesinin özelliklerine, çevrim empedansına ve proje şartlarına göre belirlenir. Yalnızca “4 ohmun altı uygundur” yaklaşımı teknik değerlendirme için yeterli değildir.

Multimetreyle asansör topraklama kontrolü yapılabilir mi?

Multimetre temel gerilim ve kopukluk kontrollerinde kullanılabilir. Ancak koruma iletkeni sürekliliği, topraklama direnci, çevrim empedansı ve kaçak akım rölesi testleri için amaca uygun ölçüm cihazları gerekir.

Asansör rayları topraklanmalı mıdır?

Raylar ve diğer metal bölümlerin kuşaklanma gerekliliği, asansörün tasarımına, elektrikli ekipmanlarla ilişkisine ve uygulanan projeye göre değerlendirilir. Ray bağlantısı, diğer koruma iletkenlerinin yerine geçecek gelişigüzel bir topraklama hattı olarak kullanılmamalıdır.

Topraklama kablosu bağlıysa ölçüm yapmak gerekir mi?

Evet. Kablonun bağlı görünmesi, bağlantının düşük dirençli ve güvenilir olduğunu göstermez. Gevşeme, oksitlenme, iletken kırılması veya boya üzerinden bağlantı gibi sorunlar ancak ayrıntılı kontrol ve ölçümle anlaşılabilir.

Kaçak akım rölesinin test düğmesine basmak yeterli midir?

Hayır. Test düğmesi cihazın temel mekanizmasını kontrol eder. Rölenin gerçek açma akımı ve açma süresi, uygun kaçak akım rölesi test cihazıyla ölçülmelidir.

Topraklama uygunsuzluğu tespit edilirse asansör kullanılabilir mi?

Uygunsuzluğun niteliği ve oluşturduğu risk yetkin teknik personel tarafından değerlendirilmelidir. Erişilebilir metal parçalarda tehlikeli gerilim bulunması veya koruma iletkeninin kesik olması gibi ciddi durumlarda asansör güvenli hâle getirilmeden hizmette tutulmamalıdır.

Özet

Asansör topraklama kontrolü; ana topraklama bağlantısının, koruma iletkenlerinin, metal gövdelerin, eş potansiyel kuşaklamanın ve koruma cihazlarının birlikte değerlendirilmesini gerektirir. Yalnızca tek bir noktadan direnç ölçmek veya topraklama kablosunun bağlı olduğunu görmek yeterli değildir.

Güvenilir bir kontrol için önce enerji güvenli biçimde kesilmeli, görsel inceleme yapılmalı, ardından koruma iletkeni sürekliliği ve tesisin yapısına uygun elektriksel ölçümler gerçekleştirilmelidir. Bütün sonuçlar cihaz ve ölçüm noktası bilgileriyle kayıt altına alınmalıdır. Asansorex üzerinden tutulan düzenli bakım ve ölçüm kayıtları da teknisyenin geçmiş sonuçlara ulaşmasını, bina yöneticisinin yapılan işlemleri takip etmesini ve olası risklerin büyümeden tespit edilmesini kolaylaştırır.