Deprem Sensörü (Sismik) Bakımı ve Testi

İÇERİK (MARKDOWN)

Deprem sensörü, asansörün sarsıntıyı algılayarak önceden belirlenmiş güvenlik senaryosuna geçmesine yardımcı olan kritik bir sistem bileşenidir. Ancak sensörün cihaz üzerinde yeşil ışık yakması, sistemin gerçekten çalıştığını kanıtlamaz. Besleme gerilimi, röle çıkışı, kumanda panosu bağlantısı, alarm eşiği ve asansörün deprem anındaki davranışı birlikte test edilmelidir. Bu rehberde bakım firmalarının, teknisyenlerin ve bina yöneticilerinin deprem sensörü bakımında hangi noktaları kontrol etmesi gerektiğini, güvenli testin nasıl yürütüleceğini ve deprem sonrasında neden yalnızca reset işlemiyle yetinilmemesi gerektiğini ele alacağız.

Deprem Sensörü Asansörde Ne İşe Yarar?

Deprem sensörü veya sismik algılama sistemi, belirlenen seviyenin üzerindeki yer hareketini algılayarak asansör kumanda sistemine bir sinyal gönderir. Sensör yalnız başına kabini durduran cihaz değildir. Asıl görevi, sarsıntı bilgisini röle kontağı, dijital çıkış veya haberleşme bağlantısı üzerinden kumanda panosuna iletmektir.

Kumanda sistemi bu sinyali aldıktan sonra projede tanımlanan deprem senaryosunu uygular. Bu senaryo asansörün özelliklerine göre değişebilir. Sistem;

• Yeni kat çağrılarını iptal edebilir.
• Kabini belirlenen güvenli hareket senaryosuna alabilir.
• Uygun kata ulaştığında kapıları açabilir.
• Asansörü servis dışı bırakabilir.
• Görsel veya sesli deprem modu uyarısı verebilir.
• Bina otomasyon sistemine alarm bilgisi gönderebilir.
• Yeniden çalıştırma için yetkili teknisyen müdahalesi isteyebilir.

Her asansörün deprem anında mutlaka “en yakın kata gidip kapısını açacağı” düşüncesi doğru değildir. Uygulanacak hareket; asansörün tasarımına, tahrik tipine, bulunduğu konuma, sismik sınıfına ve kumanda yazılımında tanımlanan senaryoya bağlıdır. Bu nedenle test sırasında yalnızca sensör çıkışı değil, asansörün projeye uygun tepki verip vermediği doğrulanmalıdır.

TS EN 81-77 standardı, sismik koşullara maruz kalan yolcu ve yük-yolcu asansörleri için EN 81-20’ye ek güvenlik hükümlerini ele alır. Standardın hedefleri arasında yaralanma ve mahsur kalma riskini azaltmak, ekipman hasarını sınırlamak ve deprem sonrasında hizmet dışı kalan asansör sayısını azaltmak bulunur. Sensörün uygun konumu ve dikkate alınacak tasarım ivmesi de bina ile asansör projesi arasında koordinasyon gerektirir. ([İTEH Standartları][1])

Deprem Sensörünün Temel Bileşenleri

Sismik sistemin yapısı marka ve modele göre farklılık gösterse de bakım sırasında karşılaşılan temel bileşenler benzerdir.

Algılama ünitesi

Yer hareketini ölçen elektronik cihazdır. İçerisinde tek veya çok eksenli ivme algılama elemanları bulunabilir. Cihazın yönü, montaj yüzeyi ve sabitlenme şekli ölçüm doğruluğunu doğrudan etkiler.

Güç beslemesi

Sensör 12 V, 24 V veya üreticinin belirlediği başka bir besleme gerilimiyle çalışabilir. Bazı sistemlerde akü veya kesintisiz güç kaynağı desteği bulunur. Şebeke enerjisi kesildiğinde sensörün devre dışı kalması, depremle eş zamanlı elektrik kesintilerinde ciddi risk oluşturabilir.

Alarm ve arıza röleleri

Birçok cihazda deprem alarmı ve cihaz arızası için ayrı kuru kontaklar bulunur. Kumanda panosu bu kontakların normalde açık veya normalde kapalı durumunu takip eder. Kablo kopmasının da hata olarak algılanabilmesi için bağlantı mantığı doğru kurulmalıdır.

Kumanda panosu bağlantısı

Sensörden gelen sinyal, asansör kumanda kartının uygun girişine bağlanır. Giriş aktif olduğunda kumanda yazılımının hangi hareketleri yapacağı önceden tanımlanır.

Gösterge ve reset bölümü

Durum LED’leri, hata göstergesi, test düğmesi ve manuel reset bölümü cihaz üzerinde veya ayrı bir panelde bulunabilir. Reset işlemi, arızanın nedenini ortadan kaldırmaz; yalnızca kilitlenmiş alarm durumunu sıfırlayabilir.

Deprem Sensörü Bakımında Kontrol Edilecek Noktalar

Asansörlerin bakımı, yürürlükteki Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği kapsamında ayda en az bir kez gerçekleştirilir. Deprem sensörü bulunan bir asansörde sismik sistemin görsel ve işlevsel kontrolleri de bakım planına dahil edilmelidir. ([sanayi.gov.tr][2])

Bakım sırasında aşağıdaki kontroller uygulanabilir:

1. Cihazın montajını inceleyin. Sensör gevşememiş, eğilmemiş veya titreşim üreten bir parçaya sabitlenmemiş olmalıdır.
2. Montaj yönünü doğrulayın. Üreticinin ok, eksen veya yön işaretleri proje dokümanıyla karşılaştırılmalıdır.
3. Besleme gerilimini ölçün. Gerilim değeri yalnızca boşta değil, sistem çalışırken de kontrol edilmelidir.
4. Akü durumunu inceleyin. Akülü sistemlerde akü yaşı, terminal oksitlenmesi ve şarj gerilimi kaydedilmelidir.
5. Klemensleri kontrol edin. Gevşek bağlantı, kablo ezilmesi, ekranlama hatası ve oksitlenme araştırılmalıdır.
6. Durum göstergelerini okuyun. Normal, alarm, hata ve düşük besleme göstergelerinin anlamı cihaz kılavuzundan doğrulanmalıdır.
7. Röle kontaklarını ölçün. Alarm verilmeden önce ve test sinyali sırasında kontak değişimi multimetreyle kontrol edilmelidir.
8. Kumanda girişini doğrulayın. Sensör çıkışı değiştiğinde kumanda kartındaki ilgili girişin de değiştiği görülmelidir.
9. Arıza kayıtlarını inceleyin. Önceki deprem modu, besleme kesintisi veya haberleşme hataları değerlendirilmelidir.
10. Etiket ve talimatları kontrol edin. Cihazın tanımı, reset yöntemi ve devre şeması okunabilir durumda olmalıdır.

Sensöre elle vurmak, cihazı sallamak veya montaj yüzeyine darbe uygulamak güvenilir bir test yöntemi değildir. Bu işlem cihazı bozabilir, yanlış eşik değerlendirmesine yol açabilir ve binadaki diğer asansörleri gereksiz yere servis dışı bırakabilir.

Sismik Sensör Testi Nasıl Yapılır?

Sismik sensör testi, asansörün normal kullanımına açık olduğu sırada gelişigüzel yapılmamalıdır. Test öncesinde bina yönetimi bilgilendirilmeli, kabinde yolcu bulunmadığı doğrulanmalı ve gerekli çalışma alanı güvenliği sağlanmalıdır.

1. Proje ve cihaz bilgilerini kontrol edin

Sensörün marka-modeli, besleme değeri, alarm kontağı, arıza kontağı ve reset yöntemi belirlenmelidir. Kumanda şemasında sismik girişin hangi terminale bağlandığı bulunmalıdır.

Önceki bakım kayıtlarında yanlış alarm, kendiliğinden reset, enerji kesintisi veya sensör değişimi olup olmadığı incelenmelidir.

2. Asansörü kontrollü test durumuna alın

Asansörün kabininde yolcu olmadığından emin olun. Katlara test yapılacağına dair uyarı asın. Birden fazla asansör aynı sensöre bağlıysa tüm asansörlerin testten etkileneceğini dikkate alın.

Test sırasında acil kurtarma prosedürüne erişilebilmelidir. Teknisyen, kontrolsüz bir hareket oluşması halinde sistemi güvenli şekilde durdurabilecek konumda bulunmalıdır.

3. Sensörün dahili test özelliğini kullanın

Varsa üreticinin test düğmesi, test anahtarı veya onaylı simülasyon girişi kullanılmalıdır. Test modu gerçek sarsıntı üretmez; sensörün alarm çıkışını kontrollü biçimde aktif ederek bağlantı zincirini doğrulamaya yardımcı olur.

Test sinyali verildiğinde şu noktalar gözlenmelidir:

• Sensör alarm göstergesi aktif oluyor mu?
• Alarm rölesi konum değiştiriyor mu?
• Kumanda kartı sismik girişi görüyor mu?
• Kabin hareketi projedeki senaryoya uyuyor mu?
• Kapıların davranışı doğru mu?
• Yeni çağrılar engelleniyor mu?
• Sesli veya görsel uyarı çalışıyor mu?
• Sistem otomatik mi, yoksa manuel müdahaleyle mi normale dönüyor?

4. Arıza kontağını ayrıca test edin

Deprem alarmı ile cihaz arızası aynı durum değildir. Besleme kaybı, kablo kopması veya dahili cihaz hatası için ayrı bir arıza sinyali bulunabilir.

Üreticinin izin verdiği test yöntemiyle arıza kontağı kontrol edilmeli ve kumanda panosunun arızayı algılayıp algılamadığı görülmelidir. Kablo kopmasına rağmen sistemin “normal” göstermesi, bağlantı mantığında önemli bir eksiklik bulunduğunu gösterebilir.

5. Reset ve yeniden devreye alma işlemini doğrulayın

Alarm durumu sıfırlandıktan sonra asansör hemen normal kullanıma bırakılmamalıdır. Önce;

• Sensörün normal duruma geçtiği,
• Kumanda girişinin pasif olduğu,
• Arıza kaydının doğru oluştuğu,
• Kat ve kabin çağrılarının çalıştığı,
• Kapı hareketlerinin normal olduğu,
• Seviyeleme ve duruşların düzgün gerçekleştiği

kontrol edilmelidir.

Test sonucu tarih, cihaz bilgisi, ölçülen gerilim, röle durumu, asansörün verdiği tepki ve testi yapan teknisyenin adıyla birlikte kayıt altına alınmalıdır.

Önerilen Kontrol ve Test Sıklığı

Her cihaz için üreticinin bakım talimatı ve asansörün teknik dosyası esas alınmalıdır. Aşağıdaki tablo genel bir saha planı olarak kullanılabilir:

Kontrol zamanı	Yapılacak işlem	Kayıt altına alınacak bilgi
Aylık bakım	Görsel kontrol, besleme, LED durumu, klemens ve kablo kontrolü	Gerilim, cihaz durumu, görülen uygunsuzluk
Üretici planına göre	Kontrollü alarm ve röle fonksiyon testi	Alarm çıkışı, kumanda girişi, kabin senaryosu
Akü değişimi sonrasında	Besleme kesintisi ve yedek enerji kontrolü	Akü gerilimi, çalışma süresi, hata sinyali
Kumanda panosu müdahalesinden sonra	Giriş bağlantısı ve deprem senaryosu testi	Terminal numarası, yazılım tepkisi, reset sonucu
Yanlış alarm sonrasında	Montaj, titreşim kaynağı, eşik ve besleme incelemesi	Alarm zamanı, çevresel koşullar, tespit edilen neden
Hissedilen deprem sonrasında	Sensör kaydıyla birlikte kapsamlı asansör incelemesi	Raylar, patenler, halatlar, kablolar ve güvenlik devresi
Yıllık kontrol öncesinde	Belgelerin ve önceki test kayıtlarının gözden geçirilmesi	Eksik kayıtlar, açık uygunsuzluklar, düzeltmeler

Asansörlerin A tipi muayene kuruluşu tarafından yılda en az bir kez periyodik kontrolden geçirilmesi gerekir. Ancak yıllık periyodik kontrol, bakım firmasının yapması gereken aylık bakım ve fonksiyon testlerinin yerine geçmez. ([sanayi.gov.tr][3])

Deprem Sonrasında Asansör Nasıl Kontrol Edilmelidir?

Deprem sensörü alarm verdiyse cihazı resetleyerek asansörü doğrudan çalıştırmak doğru değildir. Sensörün alarm vermesi, kuyu ve kabin ekipmanlarının da sismik etkiye maruz kalmış olabileceğini gösterir.

Deprem sonrasında öncelikle bina yönetiminden ve yetkili birimlerden yapının kullanım durumuna ilişkin bilgi alınmalıdır. Yapıya giriş güvenli değilse asansör teknisyeni de binaya girmemelidir.

Yapının kontrol için uygun olduğu doğrulandıktan sonra şu alanlar incelenmelidir:

• Kabin ve karşı ağırlık rayları,
• Ray konsolları ve bağlantıları,
• Kabin ile karşı ağırlık patenleri,
• Halatlar, kasnaklar ve halat kanalları,
• Regülatör halatı ve gergi sistemi,
• Seyir kablosu ve kuyu içi kablolar,
• Kompanzasyon zinciri veya halatı,
• Kat kapıları ve kilit mekanizmaları,
• Makine, fren ve şase bağlantıları,
• Hidrolik sistemlerde boru, rekor ve yağ kaçağı,
• Kuyu dibi ekipmanları ve tamponlar,
• Güvenlik devresi ve acil haberleşme sistemi.

İlk deneme, kabin boşken ve kontrollü şekilde yapılmalıdır. Olağan dışı ses, sürtünme, titreşim, kat kaçırma veya kapı hizasızlığı görülürse test durdurulmalıdır.

TS EN 81-77, deprem sırasında kabin ve karşı ağırlığın raylarda tutulması, hareketli kablo ve halatların kuyu ekipmanlarına takılmasının önlenmesi gibi yalnızca sensörle sınırlı olmayan yapısal önlemleri de kapsar. Bu nedenle deprem sonrası kontrol, sadece elektronik cihaz incelemesi olarak görülmemelidir. ([İTEH Standartları][1])

Sık Yapılan Bakım ve Test Hataları

Yalnızca yeşil ışığa bakmak

Durum LED’i sensörün enerji aldığını gösterebilir; röle çıkışının ve kumanda bağlantısının çalıştığını kanıtlamaz.

Sensörü darbeyle test etmek

Cihaza vurmak tekrarlanabilir ve ölçülebilir bir test oluşturmaz. Hassas algılama elemanlarına zarar verebilir.

Alarm kontağını test edip asansörü izlememek

Sensör çıkışının değişmesi yeterli değildir. Kumanda sisteminin sinyali görmesi ve doğru deprem senaryosunu uygulaması gerekir.

Testten sonra kayıt oluşturmamak

Hangi teknisyenin, hangi yöntemle ve hangi sonuçla test yaptığı bilinmiyorsa bir sonraki bakımda sağlıklı karşılaştırma yapılamaz.

Yanlış alarmı önemsememek

Yakındaki jeneratör, kırıcı çalışma, makine titreşimi, gevşek montaj, kararsız besleme veya hatalı eşik ayarı yanlış alarm oluşturabilir. Her yanlış alarmın nedeni araştırılmalıdır.

Deprem sonrasında yalnızca reset yapmak

Reset, rayların, patenlerin, halatların veya kapıların zarar görmediğini göstermez. Fiziksel kontroller tamamlanmadan asansör hizmete alınmamalıdır.

Bakım formlarını ve sismik test sonuçlarını Asansorex gibi bir asansör bakım takip yazılımında saklamak; sensörün geçmiş alarmlarını, ölçüm değerlerini ve yapılan müdahaleleri bina bazında izlemeyi kolaylaştırır. Özellikle deprem veya yanlış alarm sonrasında önceki kayıtların hızlıca bulunması, arıza teşhis süresini kısaltabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Her asansörde deprem sensörü bulunması zorunlu mudur?

Her mevcut asansör için yalnızca deprem bölgesinde bulunması nedeniyle otomatik olarak aynı sensör zorunluluğu bulunduğu söylenemez. Gereklilik; binanın ve asansörün projesine, yapım tarihine, tasarım ivmesine, risk değerlendirmesine ve uygulanan standarda göre değerlendirilmelidir.

Deprem sensörü aylık bakımda test edilmeli midir?

Aylık bakımda cihazın montajı, beslemesi, göstergeleri ve bağlantıları kontrol edilmelidir. Tam fonksiyon testinin sıklığı ise üretici talimatına, teknik dosyaya ve bakım planına göre belirlenmelidir.

Sensöre vurarak test yapmak doğru mudur?

Hayır. Darbeyle test kontrollü ve ölçülebilir değildir. Üreticinin dahili test düğmesi, simülasyon girişi veya önerdiği test cihazı kullanılmalıdır.

Deprem sensörü alarm verdiğinde asansör hemen resetlenebilir mi?

Gerçek bir sarsıntı yaşandıysa önce binanın ve asansörün güvenli olduğu doğrulanmalıdır. Kuyu, raylar, patenler, halatlar, kapılar ve güvenlik devresi incelenmeden yalnızca reset yapılarak hizmete dönülmemelidir.

Yanlış deprem alarmının nedeni ne olabilir?

Gevşek montaj, yoğun makine titreşimi, yakındaki inşaat çalışması, besleme gerilimi sorunu, kablo temassızlığı, hatalı eşik ayarı veya sensör arızası yanlış alarma neden olabilir.

Bir sensör birden fazla asansörü kontrol edebilir mi?

Projeye bağlı olarak ortak bir sismik algılama sistemi birden fazla asansöre sinyal gönderebilir. Böyle bir sistemde her asansörün alarmı aldığı ve kendi güvenlik senaryosunu doğru uyguladığı ayrı ayrı test edilmelidir.

Özet

Deprem sensörü bakımı, cihazın üzerindeki ışıkları kontrol etmekten ibaret değildir. Güvenilir bir bakımda montaj yönü, besleme gerilimi, yedek enerji, alarm ve arıza röleleri, kumanda panosu girişi, kabin hareket senaryosu ve reset işlemi birlikte değerlendirilir. Gerçek bir deprem sonrasında ise sensör kaydı yalnızca başlangıç noktasıdır; asansörün mekanik ve elektriksel güvenlik bileşenleri kapsamlı biçimde kontrol edilmelidir. Düzenli test, doğru kayıt ve yetkili teknisyen müdahalesi sayesinde yanlış alarm riski azaltılır, deprem anında sistemin beklenen güvenlik davranışını göstermesi sağlanır.