Asansör Söküm İşlemlerinde Yasal Prosedür

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansör söküm işlemleri, dışarıdan bakıldığında “eski kabini ve makineyi çıkarma” gibi görülebilir. Oysa 2026 Türkiye şartlarında bu işlem; bina sorumlusunun kararı, yetkili teknik ekip, iş sağlığı ve güvenliği, atık yönetimi, ilgili idare bildirimi ve belge düzeni ile birlikte ele alınmalıdır. Yanlış yapılan bir söküm; can güvenliği riski, apartman içi hasar, çevre mevzuatına aykırılık, denetimde belge eksikliği ve yeni asansör tescilinde gecikme gibi sorunlara yol açabilir.

Bu rehberde asansör söküm işlemlerinde izlenmesi gereken yasal ve pratik süreci; bakım firması, teknisyen ve bina yöneticisi açısından sade ama sahaya uygun şekilde ele alıyoruz. Amaç, “ne sökülecek?” sorusundan önce “kim karar verdi, kim uygulayacak, hangi kayıt tutulacak ve hangi riskler kapatılacak?” sorularını netleştirmektir.

Asansör Sökümü Hangi Durumlarda Gündeme Gelir?

Asansör sökümü genellikle üç ana nedenle yapılır: ekonomik ömrünü doldurmuş asansörün tamamen yenilenmesi, ağır hasar veya güvensizlik nedeniyle sistemin devre dışı bırakılması, binada mimari/tadilat kaynaklı değişiklik yapılması.

Özellikle eski binalarda karşılaşılan durum şudur: Asansör yıllarca parça değişimiyle çalıştırılmıştır; ancak artık kumanda sistemi, kabin, kapılar, makine-motor grubu, halatlar, fren sistemi veya kuyu ekipmanları bütün olarak yenilenmek zorundadır. Bu noktada bakım firması “revizyon yeterli olur” demek yerine, teknik raporla mevcut durumu açıklamalı ve bina sorumlusuna seçenekleri yazılı sunmalıdır.

Asansör Periyodik Kontrol Yönetmeliği’ne göre periyodik kontrol sonuçları kusursuz, hafif kusurlu, kusurlu ve güvensiz olarak değerlendirilir; buna karşılık yeşil, mavi, sarı ve kırmızı etiket uygulaması yapılır. Güvensiz yani kırmızı etiketli asansörün kullanımına bina sorumlusu tarafından izin verilmez; belirtilen süre sonunda güvenli hale getirilmezse ilgili idare tarafından elektrik beslemesi kesilerek mühürlenmesi gündeme gelir. ([LEXPERA][1])

Bu yüzden söküm kararı bazen isteğe bağlı bir yenileme değil, güvenlik zorunluluğunun sonucu olabilir. Ancak burada önemli nokta şudur: Kırmızı etiket almak otomatik olarak “asansör hemen sökülecek” anlamına gelmez. Önce teknik değerlendirme yapılır; modernizasyon, kapsamlı revizyon veya tamamen yenileme seçenekleri karşılaştırılır.

Söküm Öncesi Yasal ve İdari Hazırlık

Asansör sökümüne başlamadan önce bina tarafında karar ve yetkilendirme net olmalıdır. Apartman veya site yönetiminde, işin bedeli ve kapsamı kat malikleri kurulunda görüşülmeli; karar defterine işlenmeli ve sözleşme yapılacak firma belirlenmelidir. Ticari binalarda ise malik, işletme yetkilisi veya bina sorumlusu yazılı onay vermelidir.

Genel uygulamada söküm öncesi hazırlanması gereken temel belgeler şunlardır:

1. Bina yönetimi veya malik kararı
2. Mevcut asansörün teknik durum raporu
3. Söküm veya yenileme teklif/sözleşmesi
4. İş sağlığı ve güvenliği risk değerlendirmesi
5. Çalışma alanı güvenlik planı
6. Atık ve hurda teslim kayıtları
7. Varsa ilgili idareye yapılacak bildirim veya başvuru belgeleri

Burada “her söküm için tek tip ulusal söküm ruhsatı vardır” demek doğru olmaz. Çünkü süreç; binanın bulunduğu belediye/il özel idaresi uygulamasına, sökümün kapsamına, yerine yeni asansör yapılıp yapılmayacağına ve bina içinde inşai tadilat olup olmadığına göre değişebilir. Ancak asansörün tamamen kaldırılması, kuyu yapısında değişiklik, makine dairesinde tadilat, taşıyıcı veya mimari unsurlara müdahale gibi konular varsa, ilgili idareyle önceden görüşmek gerekir.

Yeni asansör yapılacaksa süreç sadece sökümle bitmez. Asansör Yönetmeliği (2014/33/AB), asansörlerin ve güvenlik aksamlarının temel sağlık ve güvenlik gereklerini ve piyasaya arz koşullarını düzenler. Periyodik kontrol yönetmeliği de bu kapsamdaki asansörlerin tescil ve kontrol süreçleriyle bağlantılıdır. ([Emo][2]) ([LEXPERA][1])

Tarafların Sorumlulukları Nelerdir?

Asansör sökümünde sorumluluk tek kişiye yüklenemez. Her tarafın görevi ayrıdır ve bu ayrım yazılı yapılmadığında sorun çıkar.

Taraf	Temel sorumluluk	Dikkat edilmesi gereken nokta
Bina sorumlusu / yönetici	Karar almak, yetkili firma ile çalışmak, kullanıcı güvenliğini sağlamak	Sözlü anlaşma yerine yazılı sözleşme yapılmalı
Asansör bakım veya söküm firması	Teknik planlama, güvenli çalışma, ekipman sökümü ve kayıt	Yetkin personel ve İSG önlemleri olmadan işe başlanmamalı
Teknisyen / saha ekibi	Saha güvenliği, doğru söküm sırası, riskli alan kontrolü	Kuyu, makine dairesi ve elektrik enerjisi kontrol edilmeden çalışma yapılmamalı
İş güvenliği uzmanı	Risk değerlendirmesi, çalışma yöntemi, kişisel/toplu koruma tedbirleri	Yüksekte çalışma, düşen parça ve elektrik riski ayrıca ele alınmalı
Lisanslı atık/hurda alıcısı	Atığın mevzuata uygun taşınması ve teslim alınması	Atık yağ, akü ve elektronik parçalar hurda metalle karıştırılmamalı
İlgili idare	Gereken durumlarda tescil, mühürleme, kontrol veya bildirim süreçleri	Belediye/il özel idaresi uygulamaları önceden sorulmalı

Asansör İşletme ve Bakım Yönetmeliği’nde bina sorumlusu; asansörün güvenli kullanımını sağlamak amacıyla bakım, periyodik kontrol ve onarım süreçlerinden sorumlu kişi olarak tanımlanır. Bu tanım, söküm gibi büyük müdahalelerde de bina tarafının “ben bilmiyordum” diyemeyeceğini gösterir. ([LEXPERA][1])

Söküm İşleminde İş Sağlığı ve Güvenliği

Asansör sökümü, yüksek riskli bir saha çalışmasıdır. Kuyu içinde çalışma, ağır parça taşıma, elektrik enerjisi, halat gerilimi, makine-motor ağırlığı, kabin ve karşı ağırlık dengesi gibi birçok tehlike aynı anda bulunur. Bu nedenle söküm “usta halleder” yaklaşımıyla yapılmamalıdır.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği tedbirlerinin alınmasına ilişkin temel çerçeveyi oluşturur; kanun 20/6/2012 kabul tarihli ve 30/6/2012 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. ([casgem.gov.tr][3]) Yapı işlerinde çalışma yapılacaksa, Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği de dikkate alınmalıdır; bu yönetmelik 05/10/2013 tarihli ve 28786 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. ([Kültür ve Turizm Bakanlığı][4])

Söküm öncesi sahada şu kontroller yapılmalıdır:

• Asansörün kullanım dışı olduğu bina sakinlerine duyurulmalı
• Kat kapıları, kuyu ağzı ve makine dairesi kontrol altına alınmalı
• Yetkisiz kişilerin çalışma alanına girişi engellenmeli
• Elektrik enerjisi güvenli şekilde kesilmeli ve kontrol edilmeli
• Kuyu içi aydınlatma ve erişim güvenliği sağlanmalı
• Kaldırma/taşıma ekipmanlarının kapasitesi kontrol edilmeli
• Ağır parçalar için taşıma güzergâhı önceden planlanmalı
• Kişisel koruyucu donanımlar eksiksiz kullanılmalı

Sökümde en tehlikeli hata, sistemi “çalışmıyor” diye güvenli kabul etmektir. Enerjisi kesilmiş, kabini sabitlenmiş, çalışma alanı izole edilmiş ve riskleri yazılı değerlendirilmiş olmayan bir asansörde söküme başlanmamalıdır.

Atık, Hurda ve Çevre Mevzuatı

Asansör sökümünde çıkan parçaların tamamı “hurda” değildir. Raylar, kapılar, kabin sacı, halatlar ve bazı metal parçalar hurda metal olarak değerlendirilebilir. Ancak atık yağ, akü, elektronik kartlar, kontaktörler, kablolar, plastik parçalar, floresan/aydınlatma elemanları ve yağla kirlenmiş malzemeler ayrı değerlendirilmelidir.

Atık Yönetimi Yönetmeliği, atıkların oluşumundan bertarafına kadar çevre ve insan sağlığına zarar vermeden yönetilmesini, atık oluşumunun azaltılmasını, yeniden kullanım, geri dönüşüm ve geri kazanım yollarını düzenleyen temel çerçeveyi sunar; yönetmelik 02.04.2015 tarihli ve 29314 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. ([arekacevre.com][5])

Atık kodu belirleme sürecinde, altı haneli atık kodunun yanında yıldız işareti bulunan atıklar tehlikeli atık olarak değerlendirilir. Bu yüzden özellikle yağ, akü ve bazı elektronik ekipmanlar sıradan hurda teslimi gibi işlem görmemelidir. ([Türk Dişhekimleri Birliği][6])

Sökümden çıkan malzeme	Genel değerlendirme	Kayıt önerisi
Kabin sacı, kapı kanadı, ray	Hurda metal	Hurda teslim fişi alınmalı
Halat, kasnak, bağlantı parçaları	Hurda metal veya teknik yedek	Tartım ve teslim kaydı tutulmalı
Kumanda panosu, kartlar, kablolar	Elektrikli/elektronik atık olabilir	Ayrı toplama ve lisanslı teslim tercih edilmeli
Hidrolik yağ veya yağlı ekipman	Tehlikeli atık niteliği doğurabilir	Atık kodu ve teslim belgesi kontrol edilmeli
Akü, UPS, ARD bataryası	Atık akü/pil kapsamında değerlendirilir	Lisanslı alıcıya teslim edilmeli
Plastik, kauçuk, ambalaj	Tehlikesiz atık olabilir	Ayrıştırılarak kayıt altına alınmalı

Çevre tarafında en sık yapılan hata, sökümden çıkan tüm parçaların tek araçla “hurdacıya” gönderilmesidir. Bu yaklaşım denetimde sorun yaratabilir. Özellikle bakım firması kurumsal çalışıyorsa, hangi malzemenin kime, hangi tarihte, hangi miktarda teslim edildiğini kayıt altında tutmalıdır.

Uygulanabilir Söküm Prosedürü

Aşağıdaki akış, sahada uygulanabilecek pratik bir prosedürdür. Her binanın ve her asansörün şartı farklı olacağı için bu liste, yetkili teknik ekip tarafından proje özelinde detaylandırılmalıdır.

1. Teknik keşif yapılır

Sökümden önce asansörün tipi, taşıma kapasitesi, durak sayısı, makine dairesi durumu, kuyu erişimi, elektrik beslemesi, kabin/karşı ağırlık yapısı, hidrolik sistem olup olmadığı ve bina içi taşıma güzergâhı incelenir. Bu keşif, teklifin ve risk planının temelidir.

2. Bina kararı ve sözleşme tamamlanır

Yönetici veya bina sorumlusu, kat maliklerinden gerekli kararı almalı ve iş kapsamını yazılı hale getirmelidir. Sözleşmede sadece toplam fiyat değil; sökülecek ekipmanlar, hurda paylaşımı, atık teslim sorumluluğu, hasar sorumluluğu, iş süresi ve güvenlik önlemleri de yazmalıdır.

3. Kullanım dışı bırakma duyurusu yapılır

Söküm tarihinden önce bina sakinlerine yazılı duyuru yapılmalıdır. Özellikle yaşlı, engelli veya çocuklu sakinlerin mağdur olmaması için tarih ve süre net paylaşılmalıdır. Asansörün üzerinde “kullanım dışıdır” uyarısı bulunmalıdır.

4. İSG planı uygulanır

Çalışma alanı bariyerlenir, kat kapıları kontrol altına alınır, kuyu ve makine dairesi yetkisiz girişe kapatılır. Elektrik enerjisi kesilir, riskli ekipmanlar sabitlenir ve personel görevlendirmesi yapılır. Bu aşama tamamlanmadan mekanik söküme başlanmamalıdır.

5. Söküm kayıtları tutulur

Hangi parçanın söküldüğü, hangi parçanın hurdaya ayrıldığı, hangi parçanın yeniden kullanılmayacağı ve hangi atığın ayrıştırıldığı kayıt altına alınmalıdır. Fotoğraflı kayıt tutulması hem firma hem bina yönetimi için koruyucudur. Bu kayıtları kâğıt dosya yerine Asansorex gibi bir bakım ve saha takip yazılımında saklamak, ileride denetim, müşteri itirazı veya yeni teklif sürecinde geçmişi hızlıca göstermeyi kolaylaştırır.

6. Atık ve hurda teslimi belgelenir

Hurda bedeli bina yönetimine bırakılacaksa, bunun sözleşmede yazması gerekir. Firma hurdayı alacaksa, bedelin tekliften düşülüp düşülmediği açık olmalıdır. Atık yağ, akü ve elektronik atık gibi kalemler için lisanslı teslim belgeleri ayrıca saklanmalıdır.

7. Yeni asansör veya alan kapatma süreci başlatılır

Söküm sonrası aynı kuyuya yeni asansör yapılacaksa proje, montaj, uygunluk değerlendirmesi, tescil ve ilk periyodik kontrol süreçleri planlanır. Eğer asansör tamamen kaldırılacaksa, kuyu ağzı, kat boşlukları ve makine dairesi güvenli hale getirilmelidir. Boş bırakılmış kuyu veya açık kat kapısı ciddi can güvenliği riski oluşturur.

Sözleşmede Mutlaka Yer Alması Gereken Maddeler

Asansör söküm sözleşmesi, basit bir hizmet teklifi gibi hazırlanmamalıdır. Çünkü işin içinde hem teknik risk hem bina içi sorumluluk hem de atık yönetimi vardır.

Sözleşmede şu başlıklar bulunmalıdır:

• İşin açık tanımı: sadece söküm mü, yeni montaj hazırlığı da var mı?
• Sökülecek ana ekipman listesi
• Hurda malzemelerin kime ait olacağı
• Atık yağ, akü ve elektronik atıkların teslim yöntemi
• İşin başlangıç ve bitiş tarihi
• Ortak alanlarda oluşabilecek hasarların sorumluluğu
• İSG önlemlerinin hangi tarafça organize edileceği
• Bina sakinlerine yapılacak duyuru sorumluluğu
• Ödeme planı ve KDV dahil/hariç tutar
• Fotoğraf, tutanak ve teslim belgelerinin paylaşımı

Pratikte en çok tartışma “hurda kimin?” sorusunda çıkar. Bina yöneticisi hurdanın tekliften düşüldüğünü zanneder, firma ise söküm maliyetini hurda ile dengelediğini söyler. Bu nedenle hurda konusu sözleşmede tek cümleyle değil, açıkça yazılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Asansör sökümü için belediyeden izin almak gerekir mi?

Her söküm için aynı isimde standart bir izin prosedürü olduğunu söylemek doğru değildir. Ancak asansör tamamen kaldırılacaksa, yeni asansör yapılacaksa, kuyu veya binada tadilat varsa ilgili belediye veya il özel idaresiyle önceden görüşmek gerekir. Yerel uygulamalar farklılık gösterebilir.

Kırmızı etiketli asansör hemen sökülmek zorunda mı?

Hayır. Kırmızı etiket, asansörün güvensiz olduğunu ve kullanımına izin verilmemesi gerektiğini gösterir. Önce teknik değerlendirme yapılır. Uygunsuzluklar giderilebiliyorsa revizyon veya modernizasyon yapılabilir; ekonomik veya teknik olarak uygun değilse söküm ve yenileme gündeme gelir.

Söküm işini herhangi bir hurdacı yapabilir mi?

Hayır. Asansör sökümü; kuyu, elektrik, ağır mekanik aksam, kabin ve karşı ağırlık gibi ciddi riskler içerir. Bu nedenle iş, asansör konusunda yetkin teknik ekip ve gerekli iş güvenliği önlemleriyle yapılmalıdır. Hurdacı yalnızca uygun şekilde ayrılmış malzemeyi teslim alma tarafında rol oynayabilir.

Sökümden çıkan hurda bina yönetimine mi aittir?

Genel uygulamada aksi sözleşmede yazmadıkça sökülen ekipmanın mülkiyeti bina tarafına aittir. Ancak firma, hurda bedelini tekliften düşebilir veya söküm maliyetine karşılık hurdayı alabilir. Önemli olan bunun teklif ve sözleşmede açıkça belirtilmesidir.

Atık yağ ve aküler normal hurda gibi verilebilir mi?

Hayır. Atık yağ, akü ve bazı elektronik parçalar çevre mevzuatı açısından ayrı değerlendirilmelidir. Bu tür atıkların lisanslı alıcılara teslim edilmesi ve teslim belgelerinin saklanması gerekir.

Söküm kayıtları ne kadar süre saklanmalı?

Mevzuata göre farklı belge türlerinde süreler değişebilir. Genel uygulamada sözleşme, keşif raporu, fotoğraflar, hurda/atık teslim belgeleri ve ödeme kayıtları en az birkaç yıl düzenli şekilde saklanmalıdır. Asansorex gibi dijital sistemlerde bu kayıtları bina ve asansör bazında tutmak, ileride yaşanabilecek uyuşmazlıklarda ciddi kolaylık sağlar.

Özet

Asansör söküm işlemlerinde yasal prosedür, yalnızca teknik söküm sırasından ibaret değildir. Doğru süreç; bina kararının alınması, yetkili firma ile yazılı sözleşme yapılması, iş sağlığı ve güvenliği planının hazırlanması, ilgili idareyle gerekli durumlarda iletişime geçilmesi, hurda ve atıkların ayrı yönetilmesi ve tüm kayıtların saklanmasıyla tamamlanır.

Bakım firması açısından bu süreç, profesyonelliği gösteren önemli bir fırsattır. Bina yöneticisi açısından ise riskin azaltılması ve ileride doğabilecek sorumlulukların önlenmesi anlamına gelir. En güvenli yaklaşım, söküme başlamadan önce “kim, neyi, hangi belgeyle, hangi güvenlik önlemiyle yapacak?” sorusuna yazılı cevap vermektir. Böyle ilerleyen bir söküm süreci hem mevzuata daha uygun olur hem de yeni asansör yatırımı için sağlam bir zemin hazırlar.