Asansör Yönetmeliğinde Üretici Yükümlülükleri

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansörün güvenli biçimde çalışması yalnızca kaliteli parçaların bir araya getirilmesine bağlı değildir. Tasarım kararlarının doğrulanması, montajın projeye uygun yapılması, gerekli deneylerin tamamlanması, teknik dosyanın hazırlanması ve ürünün doğru belgelerle piyasaya arz edilmesi gerekir. Bu sürecin merkezinde ise günlük kullanımda “üretici firma” denilen, mevzuattaki karşılığıyla asansör monte eden bulunur.

Asansör Yönetmeliği (2014/33/AB), binalarda kalıcı olarak hizmet veren asansörlerin ve yönetmelik kapsamındaki asansör güvenlik aksamlarının karşılaması gereken temel sağlık ve güvenlik gereklerini düzenler. Yönetmelik, yalnızca asansörün teknik özelliklerini değil; piyasaya arz, uygunluk değerlendirmesi, CE işaretlemesi, kayıtların korunması ve risk ortaya çıktığında yapılacak işlemleri de kapsar. ([Sanayi Bakanlığı][1])

Bu rehberde asansör firması sahiplerinin, montaj sorumlularının ve teknisyenlerin üretici yükümlülüklerini nasıl yorumlaması gerektiğini; hangi kayıtların tutulacağını ve sık karşılaşılan hataların nasıl önleneceğini ele alacağız.

“Üretici” ile “Asansör Monte Eden” Aynı Şey midir?

Asansör sektöründe üretici, imalatçı, montaj firması ve yetkili servis ifadeleri zaman zaman birbirinin yerine kullanılır. Ancak mevzuat açısından bu kavramların görevleri farklıdır.

Tamamlanmış bir asansör bakımından temel sorumlu ekonomik işletmeci asansör monte eden olarak tanımlanır. Asansör monte eden; asansörün tasarımından, imalatından, montajından ve piyasaya arzından sorumluluğu üstlenen gerçek veya tüzel kişidir. Firmanın bütün parçaları kendi fabrikasında üretmemesi bu sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Motor, kumanda panosu, kapı, kabin veya güvenlik aksamı farklı tedarikçilerden alınsa bile tamamlanmış asansörün uygunluğundan, onu kendi adıyla piyasaya arz eden firma sorumludur.

İmalatçı kavramı ise özellikle regülatör, kapı kilitleme tertibatı, hız sınırlayıcı, tampon veya güvenlik devresi gibi yönetmelik kapsamındaki asansör güvenlik aksamlarını üreten işletmeler için kullanılır.

Bu ayrım pratikte şu anlama gelir:

• Güvenlik aksamı imalatçısı, ürettiği bileşenin uygunluğundan sorumludur.
• Asansör monte eden, parçaların bir araya getirildiği tamamlanmış asansörün güvenliğinden sorumludur.
• Onaylanmış kuruluşun kontrol yapması, asansör monte edenin sorumluluğunu devraldığı anlamına gelmez.
• Montaj işinin alt yükleniciye verilmesi, piyasaya arz eden firmanın yükümlülüklerini kaldırmaz.
• Yetkili temsilci atanması, tasarım ve teknik dosya hazırlama gibi temel sorumlulukların tamamen devredilmesini sağlamaz.

Asansör monte eden firma yalnızca montaj yapan bir uygulayıcı değil, tamamlanmış asansörün mevzuata uygunluğunu üstlenen taraftır.

Tasarım, İmalat, Montaj ve Test Yükümlülükleri

Asansör monte edenin ilk yükümlülüğü, asansörün Asansör Yönetmeliği Ek-I’de yer alan temel sağlık ve güvenlik gereklerine uygun biçimde tasarlanmasını, imal edilmesini, monte edilmesini ve test edilmesini sağlamaktır. ([isglogic.com][2])

Bu yükümlülük tek bir son kontrolle yerine getirilemez. Sürecin proje aşamasından başlaması gerekir.

Tasarım aşamasında kontrol edilmesi gerekenler

Asansörün kullanım amacı, beyan yükü, seyir mesafesi, durak sayısı, nominal hızı, kuyu ölçüleri ve bina kullanım şekli tasarımın temel girdileridir. Örneğin bir konut asansörü için hazırlanan standart çözüm, hastane veya yoğun kullanılan bir kamu binası için doğrudan uygulanamayabilir.

Tasarım sürecinde en az şu noktalar değerlendirilmelidir:

1. Asansörün kullanım amacı ve trafik yoğunluğu
2. Kabin kapasitesi ve beyan yükü
3. Kuyu üst boşluğu ve kuyu dibi güvenlik mesafeleri
4. Kapı açıklıkları ve erişilebilirlik şartları
5. Tahrik sistemi ve askı düzeni
6. Acil durum haberleşme sistemi
7. Elektrik kesintisi ve kurtarma senaryosu
8. Yangın, su basması veya deprem gibi bina kaynaklı riskler
9. Kullanılacak güvenlik aksamlarının uygunluk belgeleri
10. Bakım ve kurtarma işlemlerinin güvenli yapılabilmesi

TS EN 81-20, asansörlerin yapımı ve montajına ilişkin güvenlik kurallarında temel başvuru standartlarından biridir. TS EN 81-50 ise belirli asansör bileşenlerinin tasarım kuralları, hesapları, incelemeleri ve deneyleri bakımından önem taşır. Uyumlaştırılmış standartlara uygunluk, standartların kapsadığı gerekler yönünden yönetmeliğe uygunluk varsayımı sağlayabilir; ancak standart kullanmak, risk değerlendirmesi ve teknik dosya sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. ([isglogic.com][2])

Montaj ve test aşamasında kontrol edilmesi gerekenler

Projenin doğru olması tek başına yeterli değildir. Sahada yapılan montajın da onaylanan tasarımla uyumlu olması gerekir. Montaj sırasında projeden sapılması, farklı bir komponent kullanılması veya kuyu şartlarının değiştirilmesi teknik dosyanın güncellenmesini gerektirebilir.

Son kontrollerde genel olarak şu işlemler önem taşır:

• Kapı kilitlerinin ve güvenlik devrelerinin kontrolü
• Kabinin boş ve tam yük altında çalıştırılması
• Frenleme ve duruş hassasiyetinin doğrulanması
• Son durdurucuların kontrolü
• Hız sınırlayıcı ve paraşüt sisteminin denenmesi
• Tamponların uygunluğunun kontrol edilmesi
• Alarm ve çift yönlü haberleşmenin denenmesi
• Elektriksel koruma ve topraklama kontrolleri
• Beyan yükü ve kabin bilgilerinin doğrulanması
• Kullanım ve kurtarma talimatlarının hazırlanması

Uygunluk değerlendirme yöntemine bağlı olarak onaylanmış kuruluş tarafından son muayene, birim doğrulama veya kalite güvence sistemi kapsamında denetim gerçekleştirilebilir. Seçilen yöntem ne olursa olsun, asansör monte eden firma gerekli belge, plan, hesap ve deney kayıtlarını hazır bulundurmalıdır.

Teknik Dosya ve Belge Düzenleme Yükümlülüğü

Teknik dosya, asansörün güvenli ve mevzuata uygun olarak tasarlandığını gösteren ana kanıt paketidir. Yalnızca birkaç proje çizimi veya kullanılan parçaların sertifikalarının toplandığı bir klasör teknik dosya olarak değerlendirilmemelidir.

Teknik dosyanın kapsamı asansörün yapısına ve seçilen uygunluk değerlendirme yöntemine göre değişebilir. Genel uygulamada aşağıdaki kayıtlar dosyada bulunur:

Belge veya kayıt	Temel amacı	Sık görülen hata
Asansörün genel tanımı	Ürünün tipi, kapasitesi ve kullanımını tanımlar	Adres veya seri numarasının eksik yazılması
Tasarım çizimleri	Montajın ve sistem yapısının nasıl oluşturulduğunu gösterir	Sahadaki son durumla uyuşmaması
Elektrik şemaları	Kumanda ve güvenlik devrelerini açıklar	Revizyonların dosyaya işlenmemesi
Hesaplamalar	Taşıma, tahrik ve güvenlik hesaplarını kanıtlar	Başka projeden kopyalanmış değerler
Komponent belgeleri	Kullanılan güvenlik aksamlarını doğrular	Süresi veya modeli uyuşmayan belge
Risk değerlendirmesi	Öngörülebilir tehlikeleri ve önlemleri gösterir	Genel ifadelerle hazırlanması
Deney ve test kayıtları	Son kontrollerin yapıldığını kanıtlar	Tarih, ölçüm veya imza eksikliği
Kullanım talimatı	Güvenli kullanım ve bakım bilgisini sunar	Türkçe olmaması veya projeye özel olmaması
AB uygunluk beyanı	Yönetmeliğe uygunluk sorumluluğunu beyan eder	Yanlış adres, standart veya kuruluş bilgisi

Asansör monte eden, gerekli teknik dosyayı hazırlamak ve uygunluk değerlendirme işlemini yapmak veya yaptırmak zorundadır. Uygunluk doğrulandıktan sonra AB uygunluk beyanı düzenlenir ve CE işareti iliştirilir. Teknik dosya, AB uygunluk beyanı ve uygulanabildiği durumlarda onay kararları, asansörün piyasaya arzından itibaren on yıl süreyle muhafaza edilmelidir. ([isglogic.com][2])

Dosyaların yalnızca kâğıt ortamında tutulması; belge kaybı, yanlış revizyon kullanılması veya denetim sırasında kayda ulaşılamaması riskini artırır. Proje, test, uygunsuzluk ve teslim kayıtlarını Asansorex gibi bir asansör yönetim yazılımında bina ve asansör bazında arşivlemek, yetkili kişilerin güncel belgeye daha hızlı ulaşmasını sağlar.

CE İşareti ve AB Uygunluk Beyanı

CE işareti, asansörün ilgili teknik düzenlemenin uygulanabilir gereklerini karşıladığını gösteren uygunluk işaretidir. Tek başına bir kalite ödülü, bakım etiketi veya periyodik kontrol sonucu değildir.

Asansör monte eden firma CE işaretini, uygunluk değerlendirmesi tamamlanmadan iliştirmemelidir. Yönetmeliğe göre CE işareti, asansör kabininde görünür, okunaklı ve kalıcı biçimde yer almalı; ilgili uygunluk değerlendirme yönteminin gerektirdiği durumlarda onaylanmış kuruluşun kimlik numarası da işaretin yanında bulunmalıdır. ([isglogic.com][2])

AB uygunluk beyanında genel olarak şu bilgiler bulunur:

• Asansör monte edenin adı ve adresi
• Asansörün tipi, serisi veya tanımı
• Seri numarası
• Asansörün monte edildiği açık adres
• Montaj yılı
• Uyulan teknik düzenlemeler
• Kullanılan uyumlaştırılmış standartlar
• Onaylanmış kuruluş bilgileri
• Beyanı imzalamaya yetkili kişinin adı ve görevi
• Düzenleme tarihi ve imza

Beyandaki bilgiler asansörün üzerindeki bilgilerle, teknik dosyayla ve onaylanmış kuruluş kayıtlarıyla tutarlı olmalıdır. Başka bir projeye ait seri numarasının kullanılması, eski adres bırakılması veya farklı standart sürümlerinin yazılması denetimde ciddi bir doküman uygunsuzluğu oluşturabilir.

İzlenebilirlik, Talimat ve Firma Bilgileri

Üretici yükümlülüklerinin önemli bir bölümü izlenebilirliktir. Bir asansörde yıllar sonra güvenlik sorunu ortaya çıktığında hangi firmanın piyasaya arz ettiği, hangi parçaların kullanıldığı ve hangi belgelere göre uygunluk verildiği belirlenebilmelidir.

Asansör monte eden, asansör üzerinde tanımlamaya yarayan tip, parti veya seri numarası gibi bilgilerin bulunmasını sağlamalıdır. Ayrıca kendi adını, tescilli ticari unvanını veya markasını ve kendisine ulaşılabilecek adresi asansör üzerinde belirtmelidir. Kullanıcıya sunulan talimatlar Türkçe, açık ve anlaşılır olmalıdır. ([sabilgi.com][3])

Talimat dosyasında yalnızca günlük kullanıma yönelik bilgiler bulunmamalıdır. Aşağıdaki konular da açıkça ele alınmalıdır:

• Normal ve güvenli kullanım şartları
• Taşıma kapasitesi ve kullanım sınırları
• Acil durumda yapılacaklar
• Kurtarma işlemine ilişkin temel bilgiler
• Bakım sırasında dikkate alınacak noktalar
• Tamir ve kontrollerin kaydedileceği kayıt bölümü
• Kullanıcı tarafından müdahale edilmemesi gereken ekipmanlar
• Yetkili servis iletişim bilgileri

Firma unvanı, adresi veya iletişim bilgileri değiştiğinde yeni belgelerde güncel bilgi kullanılmalıdır. Eski kaşe, eski marka veya kapanmış iş yeri adresiyle hazırlanan belgeler izlenebilirliği zayıflatır.

Uygunsuzluk ve Risk Ortaya Çıktığında Yapılacaklar

Üreticinin sorumluluğu, asansörün piyasaya arz edilmesiyle sona ermez. Firma, piyasaya arz ettiği bir asansörün yönetmeliğe uygun olmadığını biliyorsa veya bilmesi gerekiyorsa gerekli düzeltici önlemleri gecikmeden almalıdır.

Riskli bir durum tespit edildiğinde izlenebilecek temel süreç şöyledir:

1. Bildirimin veya şikâyetin kayıt altına alınması
2. İlgili asansörün ve benzer projelerin belirlenmesi
3. Riskin teknik açıdan değerlendirilmesi
4. Gerekirse asansörün kullanımının sınırlandırılması
5. Bina sorumlusunun yazılı olarak bilgilendirilmesi
6. Düzeltici işlemin planlanması
7. Değiştirilen parçaların ve yapılan testlerin kaydedilmesi
8. Benzer asansörlerde aynı riskin bulunup bulunmadığının kontrol edilmesi
9. Gerekli durumlarda Bakanlığa ayrıntılı bilgi verilmesi
10. Sonucun doğrulama testiyle kapatılması

Asansör monte eden, risk taşıyan uygunsuzluklar hakkında Bakanlıkla iş birliği yapmak ve talep edilen bilgi ile belgeleri sunmak zorundadır. 7223 sayılı Ürün Güvenliği ve Teknik Düzenlemeler Kanunu da imalatçıların yalnızca uygun ürünleri piyasaya arz etmesini, teknik dosyaları korumasını, şikâyet ve uygunsuzlukları izlemesini ve gerekli düzeltici önlemleri almasını öngörür. ([sabilgi.com][3])

Özellikle aynı kapı kilidi, kumanda kartı, hız sınırlayıcı veya montaj yöntemi birden fazla projede kullanıldıysa sorun tek bir bina ile sınırlı görülmemelidir. Seri veya proje bazlı geriye dönük sorgulama yapılabilmesi, ciddi güvenlik risklerinin büyümeden kontrol edilmesini sağlar.

Üretici Firmalar İçin Uygulama Kontrol Listesi

Yükümlülüklerin yalnızca kalite sorumlusunun bildiği bir mevzuat listesi olarak kalmaması gerekir. Satış, proje, satın alma, montaj, test ve servis ekiplerinin aynı kayıt düzeni içinde çalışması önemlidir.

Her yeni asansör için aşağıdaki kontrol listesi kullanılabilir:

• Proje girdileri bina sorumlusuyla yazılı olarak doğrulandı mı?
• Kuyu ölçüleri ve saha şartları kontrol edildi mi?
• Kullanılan güvenlik aksamlarının belgeleri güncel mi?
• Parça model ve seri numaraları kaydedildi mi?
• Proje değişiklikleri teknik dosyaya işlendi mi?
• Risk değerlendirmesi projeye özel hazırlandı mı?
• Elektrik şemaları sahadaki son durumu gösteriyor mu?
• Zorunlu testler tamamlandı ve imzalandı mı?
• Uygunluk değerlendirme süreci sonuçlandırıldı mı?
• AB uygunluk beyanındaki adres ve seri numarası doğru mu?
• CE işareti doğru yere ve doğru biçimde iliştirildi mi?
• Türkçe kullanım ve kurtarma talimatları teslim edildi mi?
• Teknik dosyanın dijital yedeği oluşturuldu mu?
• Belgelerin on yıllık saklama planı tanımlandı mı?
• Teslim sonrasında şikâyet ve risk takibi için sorumlu kişi belirlendi mi?

Bu listenin iş emri veya proje kapanış sürecinin zorunlu bir parçası yapılması, unutulan belge ve test sayısını önemli ölçüde azaltır.

Sıkça Sorulan Sorular

Asansörün bütün parçalarını üretmeyen firma da üretici sayılır mı?

Tamamlanmış asansörü kendi adıyla piyasaya arz eden asansör monte eden firma, parçaların farklı tedarikçilerden alınmış olmasına bakılmaksızın asansörün bütününden sorumludur. Tedarikçinin belgesi, montaj firmasının uygunluk sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

CE işaretini onaylanmış kuruluş mu iliştirir?

CE işaretinin iliştirilmesine ilişkin sorumluluk asansör monte edene aittir. Ancak seçilen uygunluk değerlendirme yöntemine göre onaylanmış kuruluş sürece katılır ve kimlik numarası CE işaretinin yanında yer alabilir.

Teknik dosya kaç yıl saklanmalıdır?

Asansörün teknik dosyası, AB uygunluk beyanı ve uygulanabildiği durumlarda onay kararları, piyasaya arz tarihinden itibaren on yıl süreyle muhafaza edilmelidir.

TS EN 81-20 ve TS EN 81-50 kullanmak zorunlu mudur?

Bu standartlar, asansör güvenliği ve uygunluğunun gösterilmesinde temel başvuru kaynaklarıdır. Uyumlaştırılmış standartlara uygunluk, kapsanan gerekler bakımından uygunluk varsayımı sağlayabilir. Standarttan farklı teknik çözüm kullanılması halinde ise çözümün temel sağlık ve güvenlik gereklerini karşıladığı teknik olarak kanıtlanmalıdır.

Periyodik kontrolden yeşil etiket almak üretici yükümlülüklerini tamamlar mı?

Hayır. Periyodik kontrol, hizmetteki asansörün mevcut durumuna yönelik bir kontroldür. Üreticinin tasarım, uygunluk değerlendirmesi, teknik dosya, CE işareti ve izlenebilirlik yükümlülüklerinin yerine geçtiği anlamına gelmez.

Yetkili temsilci atanırsa bütün sorumluluk devredilebilir mi?

Hayır. Yetkili temsilci belirli görevleri yazılı yetki kapsamında yerine getirebilir. Ancak asansörün temel gereklere uygun tasarlanması ve teknik dosyanın hazırlanması gibi asli yükümlülükler tamamen devredilemez.

Özet

Asansör yönetmeliğinde üretici yükümlülükleri, montajı tamamlayıp teslim tutanağı imzalamaktan çok daha geniştir. Asansör monte eden firma; tasarım, imalat, montaj, test, uygunluk değerlendirmesi, AB uygunluk beyanı, CE işareti, Türkçe talimat, izlenebilirlik ve risk yönetimi süreçlerinin tamamından sorumludur.

Sağlıklı bir uygulamada her asansörün teknik dosyası proje başlangıcından itibaren oluşturulur, saha değişiklikleri anında kaydedilir ve teslimden sonra da şikâyetlerle düzeltici faaliyetler izlenir. Bu kayıtların Asansorex üzerinden asansör, bina ve iş emri bazında düzenli tutulması; hem firma içi kontrolü kolaylaştırır hem de denetim veya müşteri talebi sırasında doğru belgeye hızlı erişilmesini sağlar.