Güvenlik Aksamı (Safety Component) Tanımı ve Listesi

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansör sisteminde kullanılan yüzlerce mekanik, elektrikli ve elektronik parça bulunur. Ancak bu parçaların tamamı, mevzuat açısından güvenlik aksamı veya İngilizce karşılığıyla safety component olarak değerlendirilmez. Güvenlik aksamı; arızalanması durumunda doğrudan düşme, kontrolsüz hareket, aşırı hız veya kapıdan kuyuya erişim gibi ciddi riskler oluşturabilecek ve mevzuatta özel olarak listelenmiş bileşenleri ifade eder.

Bu ayrımı bilmek; asansör firmalarının doğru parçayı satın alması, teknisyenlerin değişim sırasında gerekli belgeleri kontrol etmesi ve bina yöneticilerinin tekliflerde neden bazı parçaların daha yüksek maliyetli olduğunu anlayabilmesi açısından önemlidir.

Güvenlik Aksamı Nedir?

Asansör Yönetmeliği kapsamında güvenlik aksamı, yönetmeliğin ilgili ekinde açıkça listelenen ve asansörün temel güvenlik işlevlerinden birini yerine getiren bileşendir. Başka bir ifadeyle bir parçanın güvenlikle ilgili olması, tek başına onun hukuken güvenlik aksamı sayılması için yeterli değildir.

Bir parçanın güvenlik aksamı olarak değerlendirilmesinde üç temel unsur bulunur:

• İlgili parçanın mevzuattaki güvenlik aksamları listesinde yer alması
• Belirli bir güvenlik fonksiyonunu yerine getirmesi
• Uygunluk değerlendirmesi, işaretleme ve belgelendirme şartlarına tabi olması

Asansör Yönetmeliği (2014/33/AB), güvenlik aksamlarını Ek-III altında sınıflandırır. Avrupa Birliği’nin 2014/33/EU sayılı Asansör Direktifi de güvenlik aksamını, direktifin Ek-III bölümünde listelenen bileşen olarak tanımlar. ([EUR-Lex][1])

Bu nedenle “Asansörde güvenlik için kullanılıyor” ifadesi ile “mevzuata göre güvenlik aksamıdır” ifadesi aynı anlama gelmez.

Örneğin kabin içi alarm butonu, acil aydınlatma aküsü, ışık perdesi, taşıyıcı halat veya standart bir kontaktör asansör güvenliği açısından önemlidir. Fakat bunların her biri otomatik olarak Ek-III kapsamındaki güvenlik aksamlarından biri kabul edilmez.

Asansör Güvenlik Aksamlarının Resmî Listesi

Asansör Yönetmeliği (2014/33/AB) Ek-III’e göre güvenlik aksamları altı ana grupta toplanır. Tamponlar kendi içinde farklı çalışma prensiplerine göre alt gruplara ayrılır. ([Asansör Vizyon][2])

Güvenlik aksamı grubu	Sahadaki yaygın örnek	Temel görevi
Durak kapılarını kilitleme tertibatları	Kat kapısı kilidi	Kabin katta değilken kapının açılmasını engellemek
Kabinin düşmesini veya kontrolsüz hareketini önleyen tertibatlar	Paraşüt fren, güvenlik tertibatı	Kabini kılavuz raylar üzerinde durdurmak veya hareketini sınırlamak
Aşırı hız sınırlayıcı tertibatlar	Hız regülatörü	Kabinin belirlenen hız sınırını aşmasını algılamak
Enerji depolayan tamponlar	Poliüretan veya yaylı tampon	Kabin ya da karşı ağırlığın kuyu dibindeki hareketini sönümlemek
Enerji harcayan tamponlar	Hidrolik tampon	Çarpma enerjisini kontrollü şekilde dağıtmak
Hidrolik kaldırıcı güvenlik tertibatları	Boru kırılma valfi, güvenlik valfi	Hidrolik devrede ani basınç veya akış değişiminde düşmeyi önlemek
Elektronik bileşen içeren elektrikli güvenlik tertibatları	Sertifikalı elektronik güvenlik devresi	Elektronik olarak tanımlanmış güvenlik fonksiyonunu yerine getirmek

Tablodaki örnekler genel uygulamayı açıklamak amacıyla verilmiştir. Bir ürünün kesin kapsamı, yalnızca görünüşüne veya ticari adına bakılarak belirlenmemelidir. Üreticinin uygunluk beyanı, sertifika kapsamı, ürün etiketi ve kullanım talimatları birlikte incelenmelidir.

Güvenlik Aksamlarının Görevleri

Durak kapısı kilitleme tertibatları

Kat kapısı kilidi, kabin ilgili katta güvenli açılma bölgesinde değilken durak kapısının açılmasını engeller. Kilidin mekanik olarak kapanması kadar elektriksel güvenlik kontağının doğru çalışması da önemlidir.

Sahada yalnızca kapının kapalı görünmesi yeterli kabul edilmemelidir. Aşağıdaki noktalar kontrol edilmelidir:

• Kilit dilinin yeterli kavrama mesafesi
• Mekanik parçaların aşınma durumu
• Elektrik kontağının doğru sırada devreye girmesi
• Kilit köprüsü veya geçici bağlantı bulunup bulunmadığı
• Kapı kapandığında kilidin zorlanmadan oturması
• Ürün etiketinin ve kimlik bilgilerinin okunabilir olması

Kilidin emniyet kontağının köprülenmesi, kapı açıkken asansörün hareket etmesine yol açabilecek son derece tehlikeli bir uygulamadır.

Kabinin düşmesini veya kontrolsüz hareketini önleyen tertibatlar

Bu gruba, tasarımına ve sertifika kapsamına bağlı olarak paraşüt fren tertibatları ile kontrolsüz kabin hareketine karşı kullanılan bazı güvenlik çözümleri girer.

Paraşüt fren sistemi genellikle hız regülatörü tarafından mekanik olarak tetiklenir. Sistem devreye girdiğinde fren blokları kılavuz raylara temas ederek kabini kontrollü biçimde durdurur.

Kontroller sırasında şu unsurlar birlikte değerlendirilmelidir:

• Fren bloğu tipi
• Kılavuz ray ölçüsü ve yüzey durumu
• Beyan hızı
• İzin verilen toplam kütle
• Regülatör halatı bağlantıları
• Mekanizma hareket serbestliği
• Üretici ayarları ve mühürleri

Farklı ray ölçüsüne, farklı hıza veya farklı yüke göre sertifikalandırılmış bir paraşüt frenin yalnızca fiziksel olarak yerine oturması, uygun olduğu anlamına gelmez.

Aşırı hız sınırlayıcı tertibatlar

Hız regülatörü, kabinin hızının izin verilen sınırın üzerine çıkmasını algılar. Belirlenen açma hızında önce elektriksel güvenlik devresini kesmesi, gerekli durumda ise paraşüt fren mekanizmasını tetiklemesi beklenir.

Bakımda özellikle şu kontroller yapılmalıdır:

1. Regülatör kasnağında aşınma veya kirlenme olup olmadığı
2. Regülatör halatının çapı, gerginliği ve kanal uyumu
3. Gergi tertibatının serbest hareket edip etmediği
4. Elektrik kontağının çalışması
5. Dönüş yönü ve tetikleme mekanizması
6. Etiket üzerindeki beyan hızı
7. Mühürlerin bozulup bozulmadığı

Regülatörün sahada gelişigüzel ayarlanması veya mühürlü mekanizmasına müdahale edilmesi uygun değildir. Şüpheli durumlarda üretici talimatı ve yetkili teknik değerlendirme esas alınmalıdır.

Tamponlar

Tamponlar, kabin veya karşı ağırlığın normal seyir sınırını aşarak kuyu dibine yaklaşması durumunda hareket enerjisini sınırlar.

Enerji depolayan tamponlar genellikle düşük ve orta hızlı uygulamalarda görülür. Enerji harcayan hidrolik tamponlar ise daha yüksek enerji seviyelerini kontrollü biçimde sönümlemek için kullanılır.

Tampon seçiminde sadece tamponun yüksekliği veya bağlantı delikleri dikkate alınmaz. Aşağıdaki değerlerin uygunluğu aranır:

• Asansörün beyan hızı
• Minimum ve maksimum kütle aralığı
• Tampon stroku
• Toplam tampon yüksekliği
• Gerekli serbest mesafeler
• Kullanılan yağın tipi ve seviyesi
• Dönüş hareketi ve geri açılma süresi

Hidrolik tamponda yağ kaçağı görülmesi, sadece temizlik gerektiren basit bir sorun olarak değerlendirilmemelidir. Yağ kaybı tamponun enerji sönümleme kabiliyetini doğrudan etkileyebilir.

Hidrolik kaldırıcı güvenlik tertibatları

Hidrolik asansörlerde boru kırılması, hortum hasarı veya kontrolsüz yağ akışı gibi durumlar kabinin hızla aşağı hareket etmesine neden olabilir. Bu nedenle kaldırıcıya bağlanan boru kırılma valfi veya benzeri güvenlik tertibatları kritik öneme sahiptir.

Bu parçaların ayarı;

• Kabin kütlesi
• Beyan yükü
• Silindir özellikleri
• Yağ debisi
• Boru çapı
• Çalışma basıncı

gibi teknik verilere göre yapılır. Rastgele ayar değişikliği, valfin gereksiz yere devreye girmesine veya gerçek bir kaçak durumunda yeterince hızlı çalışmamasına yol açabilir.

Elektronik güvenlik tertibatları

Elektronik bileşen içeren güvenlik devreleri, belirli güvenlik fonksiyonlarını yazılım ve elektronik donanım yardımıyla yerine getirebilir. Ancak her kumanda kartı, sürücü veya elektronik röle bu kategoriye girmez.

Bir elektronik kartın güvenlik aksamı olarak kabul edilmesi için, güvenlik fonksiyonunun ürünün uygunluk değerlendirmesi ve sertifika kapsamı içinde açıkça tanımlanmış olması gerekir.

Bu nedenle teknisyenler yalnızca kartın marka ve soket uyumuna bakmamalıdır. Donanım sürümü, yazılım sürümü, güvenlik fonksiyonu, sertifika kapsamı ve üretici talimatları da kontrol edilmelidir.

Güvenlik Aksamı ile Normal Yedek Parça Arasındaki Fark

Normal bir yedek parça ile güvenlik aksamı arasındaki en önemli fark, uygunluk değerlendirme sürecidir. Güvenlik aksamlarında üreticinin yalnızca parçanın çalıştığını göstermesi yeterli değildir. Ürünün ilgili temel sağlık ve güvenlik gereklerini karşıladığı, belirlenen uygunluk değerlendirme yöntemlerinden biriyle doğrulanmalıdır.

Asansör güvenlik aksamları için genel olarak şu uygunluk değerlendirme yollarından biri uygulanır:

• AB tip incelemesi ve rastgele kontrol ile tipe uygunluk
• AB tip incelemesi ve ürün kalite güvencesine dayalı tipe uygunluk
• Tam kalite güvenceye dayalı uygunluk

Bu süreçler Asansör Yönetmeliği’nde Modül B, Modül C2, Modül E ve Modül H olarak tanımlanan yöntemlerle ilişkilidir. ([EUR-Lex][3])

Sonuç olarak güvenlik aksamının üzerinde veya beraberindeki belgelerde uygun şekilde şu bilgiler aranmalıdır:

• CE işareti
• Üretici veya ithalatçı bilgileri
• Ürün tipi, model veya seri bilgisi
• Onaylanmış kuruluş kimlik numarası
• AB uygunluk beyanı
• Montaj, ayar ve bakım talimatları
• Ürünün çalışma sınırları
• İlgili sertifika bilgileri

Onaylanmış kuruluş numarasının bulunması tek başına yeterli değildir. Numaranın hangi kuruluşa ait olduğu, belgenin hangi ürün modelini kapsadığı ve belgenin geçerli olup olmadığı da kontrol edilmelidir.

Parça Değişiminde Uygulanacak Kontrol Adımları

Güvenlik aksamı değişimi, “eski parçayı söküp benzerini takmak” şeklinde yürütülmemelidir. Sağlıklı bir değişim süreci şu adımlardan oluşur:

1. Mevcut parçanın marka, model ve seri bilgileri kaydedilir.
2. Arızanın parçadan mı, bağlantılardan mı kaynaklandığı doğrulanır.
3. Yeni ürünün teknik kapasitesi asansör bilgileriyle karşılaştırılır.
4. CE işareti ve ürün etiketi kontrol edilir.
5. AB uygunluk beyanı incelenir.
6. Sertifikadaki model ile teslim edilen ürün karşılaştırılır.
7. Üretici montaj talimatlarına uygun kurulum yapılır.
8. Mekanik ve elektriksel ayarlar tamamlanır.
9. Gerekli fonksiyon testleri uygulanır.
10. Değiştirilen parçanın bilgileri bakım kaydına işlenir.
11. Eski parça yetkisiz biçimde yeniden kullanılmayacak şekilde ayrılır.
12. Bina yöneticisine yapılan işlem hakkında bilgi verilir.

Bu kayıtların kâğıt formlarda dağınık tutulması, aylar sonra hangi asansöre hangi seri numaralı ürünün takıldığının bulunmasını zorlaştırır. Parça değişimlerini Asansorex gibi bir bakım takip yazılımında ürün fotoğrafı, seri numarası, belge ve teknisyen kaydıyla saklamak izlenebilirliği kolaylaştırır.

Bina Yöneticisi Hangi Belgeleri İstemeli?

Bina yöneticisinin güvenlik aksamı değişiminde teknik uzman gibi davranması beklenmez. Ancak yapılan işlemin belgeli ve izlenebilir olması için bakım firmasından bazı temel bilgileri istemesi yararlıdır.

İstenebilecek belgeler şunlardır:

• Değiştirilen parçanın açık adı
• Marka ve model bilgisi
• Ürün etiketi fotoğrafı
• AB uygunluk beyanı
• Uygulanabiliyorsa sertifika örneği
• Servis veya iş emri formu
• Değişim tarihi
• Test sonucu
• Parça ve işçilik garanti bilgisi

Sadece faturada “asansör güvenlik parçası” yazması yeterli değildir. Parçanın ne olduğu, hangi asansöre takıldığı ve teknik özellikleri açıkça belirtilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Her CE işaretli asansör parçası güvenlik aksamı mıdır?

Hayır. CE işareti farklı ürün mevzuatları kapsamında birçok üründe bulunabilir. Bir asansör parçasının safety component sayılması için Asansör Yönetmeliği Ek-III kapsamındaki güvenlik aksamlarından biri olması gerekir.

Taşıyıcı halatlar güvenlik aksamı listesinde midir?

Taşıyıcı halatlar asansör güvenliği açısından kritik parçalardır ancak Ek-III’te ayrı bir güvenlik aksamı grubu olarak listelenmez. Buna rağmen seçimleri, montajları ve bakımları ilgili standartlara ve üretici talimatlarına uygun yapılmalıdır.

Her asansör kumanda kartı güvenlik aksamı sayılır mı?

Hayır. Sadece elektronik güvenlik fonksiyonu açıkça tanımlanmış ve bu fonksiyon için uygunluk değerlendirmesi yapılmış ürünler ilgili kategoriye girebilir. Standart bir kumanda kartı otomatik olarak güvenlik aksamı değildir.

Güvenlik aksamı ikinci el olarak kullanılabilir mi?

İkinci el bir güvenlik aksamının geçmişi, çalışma sayısı, ayarları, darbeye maruz kalıp kalmadığı ve belge izlenebilirliği çoğu zaman doğrulanamaz. Bu nedenle özellikle paraşüt fren, regülatör, tampon ve kapı kilidi gibi parçalarda belgesiz ikinci el ürün kullanımı ciddi risk oluşturur.

Aynı ölçüdeki farklı marka parça doğrudan takılabilir mi?

Hayır. Fiziksel ölçülerin aynı olması yeterli değildir. Beyan hızı, yük aralığı, ray ölçüsü, tampon stroku, tetikleme yönü, bağlantı şekli ve sertifika kapsamı gibi değerler karşılaştırılmalıdır.

Güvenlik aksamı değişince yeniden periyodik kontrol gerekir mi?

Her parça değişimi otomatik olarak aynı işlemi doğurmaz. Ancak değişiklik asansörün güvenlik karakteristiklerini, tasarımını veya temel parametrelerini etkiliyorsa ilave teknik değerlendirme gerekebilir. Bakım firması, asansör monte eden ve gerektiğinde ilgili muayene veya uygunluk değerlendirme kuruluşu ile süreç netleştirilmelidir.

Özet

Güvenlik aksamı, yalnızca asansörün çalışması için önemli olan herhangi bir parça değil, Asansör Yönetmeliği Ek-III’te özel olarak listelenmiş ve uygunluk değerlendirmesine tabi tutulmuş bileşendir. Kapı kilitleri, düşmeyi veya kontrolsüz hareketi önleyen tertibatlar, hız regülatörleri, tamponlar, hidrolik güvenlik tertibatları ve belirli elektronik güvenlik devreleri bu kapsamda değerlendirilir.

Bu parçaların satın alınmasında düşük fiyat veya fiziksel uyum tek başına karar ölçütü olmamalıdır. CE işareti, uygunluk beyanı, sertifika kapsamı, teknik değerler, seri numarası ve montaj talimatları birlikte incelenmelidir. Asansorex üzerinden parça değişimlerinin ve belgelerin asansör bazında dijital olarak saklanması da bakım firmasının, teknisyenin ve bina yöneticisinin geçmiş işlemlere hızlı şekilde ulaşmasını sağlar.