Modernizasyonda Hangi Standart Uygulanır?

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansör modernizasyonunda en sık sorulan sorulardan biri şudur: “Bu işte TS EN 81-80 mi, yoksa TS EN 81-20 ve TS EN 81-50 mi uygulanacak?” Sorunun tek cümlelik bir cevabı yoktur. Çünkü uygulanacak teknik çerçeveyi yapılan işin adı değil, mevcut asansörün durumu, değiştirilen sistemlerin kapsamı ve yapılan işlemin hukuki-teknik niteliği belirler. Türkiye'deki teknik düzenleme sisteminde mevcut asansörlerin güvenliğinin geliştirilmesi ile yeni bir asansörün piyasaya arz edilmesi aynı süreç değildir. TS EN 81-80 mevcut asansörlerde güvenlik seviyesinin geliştirilmesine odaklanırken, TS EN 81-20 ve TS EN 81-50 yeni asansörlerin yapım, montaj, tasarım, hesaplama, inceleme ve deney süreçlerinin temel standartları arasında yer alır.

Bu yazıda, bakım firması sahibi, saha teknisyeni ve bina yöneticisi açısından modernizasyon işinin kapsamını nasıl değerlendirmek gerektiğini, hangi durumda hangi standart ailesinin gündeme geldiğini ve teklif hazırlarken yapılan yaygın hataları somut örneklerle ele alacağız.

Önce Kavramı Doğru Koyalım: Modernizasyon Nedir?

Sektörde modernizasyon, revizyon, yenileme ve hatta komple değişim ifadeleri çoğu zaman aynı anlamda kullanılmaktadır. Oysa teknik karar verirken bu kavramların günlük kullanımdaki adına değil, yapılan işin gerçek kapsamına bakmak gerekir.

Örneğin aşağıdaki işler aynı büyüklükte değildir:

• Sadece çift yönlü haberleşme sisteminin eklenmesi,
• Kat kapısı kilitlerinin değiştirilmesi,
• Kumanda panosunun ve tesisatın yenilenmesi,
• Kabin kapısının otomatik kapıya dönüştürülmesi,
• Tahrik makinesi, kumanda sistemi ve kapıların birlikte değiştirilmesi,
• Mevcut kuyu içinde eski asansörün sökülerek yeni bir asansör kurulması.

Bu çalışmaların tamamına piyasada “modernizasyon” denilebilir. Ancak teknik değerlendirme açısından hepsine otomatik olarak aynı standardın bütünü uygulanmaz.

Modernizasyonda doğru soru “Hangi standart daha yeni?” değil, “Yaptığımız işlem mevcut bir asansörün güvenlik seviyesini mi artırıyor, yoksa yeni bir asansör ortaya mı çıkarıyor?” olmalıdır.

Bu ayrım, teklif aşamasında yapılmalıdır. Çünkü standart seçimi yalnızca teknik detayı değil; proje kapsamını, kullanılacak ekipmanı, testleri, dokümantasyonu, maliyeti ve iş sonunda izlenecek uygunluk sürecini de etkileyebilir.

Mevcut Asansörlerde Temel Referans: TS EN 81-80

TS EN 81-80, mevcut yolcu ve yük asansörlerinin güvenlik seviyesinin geliştirilmesine yönelik kuralları ele alan standarttır. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından yayımlanan asansörlere ilişkin genel teknik şartnamede de TS EN 81-80, mevcut yolcu ve yük asansörlerinin güvenliğini geliştirme standardı olarak listelenmektedir.

Pratik açıdan TS EN 81-80 yaklaşımı, eski bir asansörü yalnızca yaşından dolayı tamamen söküp yenilemek yerine mevcut risklerin değerlendirilmesine ve güvenlik seviyesinin sistematik şekilde yükseltilmesine imkân veren bir çerçeve sunar.

Örneğin 25 yıllık bir asansörde şu problemler bulunabilir:

• Kabin ile kat arasında ciddi seviye farkları,
• Yetersiz kapı kilitleme güvenliği,
• Korumasız hareketli parçalar,
• Kuyu ve makine dairesinde yetersiz aydınlatma,
• Etkisiz veya yetersiz acil haberleşme sistemi,
• Kontrolsüz kabin hareketine ilişkin güvenlik eksikleri,
• Uygun olmayan elektrik tesisatı,
• Kuyu dibi ve kuyu üstü çalışma alanlarında güvenlik sorunları.

Böyle bir asansörde modernizasyon projesinin amacı mevcut riskleri belirlemek, önceliklendirmek ve kabul edilebilir güvenlik seviyesine ulaşmak olmalıdır.

Ancak burada önemli bir yanlış anlaşılmaya dikkat etmek gerekir: TS EN 81-80 uygulanıyor olması, değiştirilen her parçanın teknik özelliklerinin göz ardı edilebileceği anlamına gelmez. Yeni takılan güvenlik aksamları ve sistemler için ilgili ürün, tasarım ve uygulama standartlarının dikkate alınması gerekir.

TS EN 81-20 ve TS EN 81-50 Ne Zaman Gündeme Gelir?

TS EN 81-20, insan ve yük taşıyan asansörlerin yapım ve montaj güvenlik kurallarına ilişkin temel standartlardan biridir. TS EN 81-50 ise asansör bileşenlerinin tasarım kuralları, hesaplamaları, incelemeleri ve deneyleri üzerinde yoğunlaşır. Resmî teknik şartnamelerde de yeni asansör sistemlerinin kabin, kapı, tahrik, elektrik tesisatı, güvenlik tertibatları ve diğer temel bölümlerinde bu standartlara atıf yapılmaktadır.

2014/33/AB Asansör Yönetmeliği kapsamında piyasaya arz edilen asansörlerde uygunluk değerlendirme süreçleri bulunmaktadır. TSE de bu Yönetmelik kapsamında asansörler ve güvenlik aksamları için ilgili uygunluk değerlendirme faaliyetlerini yürüttüğünü belirtmektedir. ([Türkiye Seyahat Engelliler Derneği][1])

Bu nedenle mevcut binadaki eski asansörün tamamen kaldırılması ve teknik açıdan yeni bir asansörün kurulması söz konusu olduğunda, konu yalnızca “TS EN 81-80 kapsamında birkaç güvenlik iyileştirmesi” olarak değerlendirilemez.

Genel bir karşılaştırma şu şekilde yapılabilir:

İşin kapsamı	Temel değerlendirme yaklaşımı	Öne çıkan standartlar
Mevcut asansörde sınırlı güvenlik iyileştirmesi	Risklerin giderilmesi ve güvenlik seviyesinin yükseltilmesi	TS EN 81-80 ve ilgili özel standartlar
Kumanda, kapı veya tahrik sisteminde yenileme	Mevcut tesisin tamamı ve değiştirilen sistem birlikte değerlendirilir	TS EN 81-80, ilgili bileşen ve uygulama standartları
Kapsamlı sistem modernizasyonu	İşin kapsamı teknik olarak ayrıntılı incelenmelidir	TS EN 81-80 ile birlikte ilgili TS EN 81 standartları
Eski sistemin sökülerek yeni asansör kurulması	Yeni asansör ve uygunluk değerlendirme yaklaşımı	Asansör Yönetmeliği, TS EN 81-20 ve TS EN 81-50
Özel kullanım şartları	Ana standarda ek özel gereklilikler değerlendirilir	Örneğin TS EN 81-70, 81-28, 81-58, 81-77

TS EN 81 ailesi içinde erişilebilirlik, uzaktan alarm, yangına dayanım ve sismik şartlar gibi özel uygulamalar için farklı standartlar da bulunmaktadır. Hangi standardın projeye dahil olacağı bina ve kullanım şartlarına göre belirlenmelidir.

Modernizasyon Kapsamı Nasıl Belirlenmeli?

En sağlıklı yöntem, doğrudan malzeme listesi hazırlamak yerine önce mevcut asansörün teknik durumunu ortaya koymaktır.

1. Periyodik kontrol raporunu inceleyin

Periyodik kontrol, bakım veya modernizasyon teklifiyle aynı şey değildir. Kontrol sonucunda tespit edilen uygunsuzluklar, modernizasyon kapsamının belirlenmesinde önemli bir başlangıç verisi olabilir. Türkiye'deki Asansör Periyodik Kontrol Yönetmeliği, asansörlerin periyodik kontrol sürecini ve tarafların bu süreçteki yükümlülüklerini düzenler. ([Sanayi Bakanlığı][2])

Ancak yalnızca rapordaki maddeleri fiyatlandırıp teklif sunmak her zaman doğru modernizasyon yöntemi değildir. Bir uygunsuzluğun giderilmesi başka sistemleri de etkileyebilir.

Örneğin eski bir kumanda sisteminin değiştirilmesi planlanıyorsa şu sorular birlikte değerlendirilmelidir:

• Mevcut motor yeni sürücü sistemiyle uyumlu mu?
• Fren sistemi ve fren izleme düzeni yeterli mi?
• Kat seviyelemesi hangi yöntemle yapılacak?
• Kapı sistemi yeni kumandayla sağlıklı iletişim kurabilecek mi?
• Mevcut tesisat yeniden kullanılabilir durumda mı?
• Acil kurtarma ve haberleşme sistemleri yeni yapı ile uyumlu mu?

Sadece “pano değişecek” şeklinde hazırlanan teklif, sahada ilave maliyet ve anlaşmazlık oluşturabilir.

2. Asansörün yaşını değil, teknik durumunu değerlendirin

İki asansör aynı yıl monte edilmiş olabilir ancak kullanım yoğunluğu ve bakım geçmişleri tamamen farklı olabilir.

Birisi 8 daireli bir apartmanda günde 80 sefer yaparken, diğeri yoğun bir iş merkezinde yüzlerce sefere çıkabilir. Bu nedenle “20 yıllık asansör komple değişmelidir” şeklinde otomatik bir karar teknik açıdan doğru değildir.

Değerlendirmede şunlara bakılmalıdır:

1. Güvenlik seviyesi,
2. Sistemlerin fiziksel durumu,
3. Yedek parça bulunabilirliği,
4. Arıza sıklığı,
5. Kullanım yoğunluğu,
6. Enerji tüketimi,
7. Konfor beklentisi,
8. Erişilebilirlik ihtiyaçları,
9. Binanın fiziksel sınırlamaları.

3. Değişikliklerin birbirine etkisini hesaplayın

Modernizasyon projelerinde en büyük maliyet hatalarından biri sistemleri birbirinden bağımsız düşünmektir.

Örneğin daha yüksek kapasiteli veya farklı karakteristikte bir tahrik sistemi seçildiğinde yalnızca makinenin satın alma maliyeti dikkate alınamaz. Taşıyıcı sistem, frenleme, elektrik beslemesi, kumanda sistemi ve mekanik bağlantılar birlikte değerlendirilmelidir.

Benzer şekilde otomatik kapıya dönüşüm yapılırken sadece kapı operatörü düşünülmemelidir. Kabin ölçüleri, giriş açıklığı, kat kapıları, eşikler, fotosel sistemi ve elektrik tesisatı da değerlendirme kapsamına girebilir.

“Her Modernizasyonda TS EN 81-20 Zorunlu” Yaklaşımı Neden Sorunlu?

Sahada iki aşırı yaklaşım görülür.

Birinci yaklaşım, eski asansörde ne değiştirilirse değiştirilsin tüm tesisin doğrudan yeni asansör şartlarına dönüştürülmesi gerektiğini savunur.

İkinci yaklaşım ise mevcut asansörde yapılan her değişikliği basit bir parça değişimi gibi değerlendirir.

Her iki yaklaşım da problem oluşturabilir.

Mevcut asansör güvenliğinin geliştirilmesi için TS EN 81-80'in ayrı bir uygulama alanı bulunmaktadır. Diğer taraftan, kapsamın fiilen yeni bir asansör ortaya çıkaracak boyuta ulaşması halinde yeni asansörlere ilişkin teknik düzenleme ve uygunluk değerlendirme çerçevesinin göz ardı edilmesi doğru olmaz.

Bu nedenle teklif aşamasında teknik kapsam açık yazılmalıdır.

Örneğin:

Kumanda panosu değişimi: Yeni kumanda panosu, mevcut tahrik sistemi ve kapı sistemiyle uyumluluk kontrolü yapıldıktan sonra monte edilecektir. Devreye alma aşamasında güvenlik devreleri ve kat seviyeleme sistemi test edilecektir.

Bu tür bir açıklama, yalnızca “1 adet pano” yazmaktan çok daha sağlıklıdır.

Bakım Firmaları İçin Modernizasyon Projesi Kontrol Listesi

Bir modernizasyon teklifini hazırlamadan önce aşağıdaki kontrol sırası kullanılabilir:

• Asansörün kimlik ve geçmiş kayıtlarını inceleyin.
• Son periyodik kontrol raporunu değerlendirin.
• Tekrarlayan arıza kayıtlarını çıkarın.
• Makine, fren ve tahrik sisteminin durumunu inceleyin.
• Kumanda sistemi ve elektrik tesisatını kontrol edin.
• Kat ve kabin kapılarını ayrı ayrı değerlendirin.
• Askı sistemi, regülatör, paraşüt tertibatı ve tamponları inceleyin.
• Kuyu dibi ve kuyu üstü güvenlik alanlarını kontrol edin.
• Acil kurtarma ve haberleşme sistemlerini test edin.
• Erişilebilirlik ihtiyacını değerlendirin.
• Değiştirilecek ekipmanların birbirleriyle uyumunu doğrulayın.
• İş kapsamını “zorunlu güvenlik işleri” ve “konfor/verimlilik iyileştirmeleri” olarak ayırın.

Bu kontrolün yalnızca teklif günü yapılması yeterli değildir. Modernizasyon öncesi fotoğraflar, kullanılan ekipman bilgileri, iş emirleri, teklif revizyonları ve yapılan testler düzenli biçimde kayıt altına alınmalıdır.

Bu tür kayıtları kâğıt klasörlerde takip etmek yerine Asansorex gibi bir bakım takip yazılımında asansör bazında saklamak, geçmiş arızalar ile modernizasyon kararları arasındaki ilişkiyi görmeyi ve daha tutarlı teklifler hazırlamayı kolaylaştırır.

Bina Yöneticisi Teklifleri Nasıl Karşılaştırmalı?

Bina yöneticilerinin modernizasyon tekliflerini yalnızca toplam fiyat üzerinden karşılaştırması ciddi sorunlara yol açabilir.

Bir firma “kumanda sistemi yenileme” fiyatı verirken yalnızca pano ve tesisatı dahil etmiş olabilir. Diğer firma ise aynı başlık altında pano, tesisat, kat algılama sistemi, acil kurtarma düzeni ve devreye alma testlerini fiyatlandırmış olabilir.

Dolayısıyla şu sorular mutlaka sorulmalıdır:

• Hangi sistemler tamamen değişecek?
• Hangi parçalar mevcut haliyle kullanılmaya devam edecek?
• Teklif hangi uygunsuzlukları gidermeyi hedefliyor?
• Değiştirilen ekipmanın teknik kapsamı nedir?
• Montaj sonrası hangi testler yapılacak?
• İş sonunda hangi teknik belgeler teslim edilecek?
• Garanti kapsamı hangi parçaları içeriyor?
• İlave iş çıkması halinde nasıl fiyatlandırma yapılacak?

En düşük fiyatlı teklif her zaman en ekonomik teklif değildir. Eksik kapsamlı bir iş, birkaç ay sonra yeni arızalar, ek işçilik ve ikinci bir modernizasyon maliyeti doğurabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Modernizasyonda her zaman TS EN 81-80 mi uygulanır?

Hayır. TS EN 81-80 mevcut yolcu ve yük asansörlerinin güvenlik seviyesinin geliştirilmesine yönelik temel referanslardan biridir. Ancak işin kapsamı, değiştirilen sistemler ve yapılan dönüşümün niteliğine göre TS EN 81-20, TS EN 81-50 ve diğer ilgili standartlar da değerlendirmeye girebilir.

Eski asansöre yeni kumanda panosu takılırsa TS EN 81-20 uygulanır mı?

Tek başına pano değişikliği üzerinden tüm asansör için otomatik bir sonuç çıkarmak doğru değildir. Mevcut asansörün yapısı, değişikliğin kapsamı ve diğer sistemlerle etkileşim birlikte değerlendirilmelidir. Yeni ekipmanın teknik uygunluğu kadar mevcut güvenlik sistemleriyle uyumu da önemlidir.

TS EN 81-20 ile TS EN 81-50 arasındaki fark nedir?

Genel olarak TS EN 81-20, insan ve yük taşıyan asansörlerin yapım ve montajına ilişkin güvenlik kurallarını; TS EN 81-50 ise asansör bileşenlerinin tasarım kuralları, hesaplamaları, incelemeleri ve deneylerini ele alır.

Kırmızı etiket alan asansörün komple modernizasyonu zorunlu mudur?

Her durumda otomatik olarak komple modernizasyon gerektiği söylenemez. Öncelikle kontrol raporundaki uygunsuzlukların niteliği, sistemlerin genel durumu ve giderilmesi gereken riskler teknik olarak değerlendirilmelidir. Periyodik kontrol süreci, ilgili Yönetmelik çerçevesinde yürütülür. ([Sanayi Bakanlığı][2])

Asansörün yaşı hangi standardın uygulanacağını belirler mi?

Tek başına yaş belirleyici değildir. Montaj dönemi, mevcut sistemin teknik yapısı, yapılacak değişikliklerin kapsamı, bina şartları ve işlemin mevcut asansör iyileştirmesi mi yoksa yeni asansör kurulumu mu olduğu birlikte değerlendirilmelidir.

Modernizasyon kayıtları neden önemlidir?

Modernizasyon sonrasında hangi parçanın ne zaman ve neden değiştirildiğinin bilinmesi; bakım planlamasını, arıza analizini, garanti takibini ve sonraki teknik kararları kolaylaştırır. Asansorex üzerinden teklif, bakım, arıza ve saha kayıtlarının asansör bazında tutulması, firmanın teknik geçmişe tek noktadan ulaşmasına yardımcı olur.

Özet

Asansör modernizasyonunda uygulanacak standardı belirlerken en büyük hata, her işi tek bir kalıba sokmaktır. Mevcut bir asansörün güvenlik seviyesinin artırılmasında TS EN 81-80 temel referanslardan biridir; yeni asansör niteliğindeki çalışmalar ise Asansör Yönetmeliği ile TS EN 81-20 ve TS EN 81-50 çerçevesinde farklı bir değerlendirme gerektirir. Özel kullanım şartlarına göre erişilebilirlik, uzaktan alarm, yangın veya sismik şartlarla ilgili ek standartlar da gündeme gelebilir.

Doğru modernizasyon projesi, yalnızca eski parçaları yenileriyle değiştirmek değildir. Önce mevcut durum belirlenmeli, riskler ve kontrol bulguları incelenmeli, sistemlerin birbirine etkisi hesaplanmalı ve iş kapsamı açık şekilde dokümante edilmelidir. Firma açısından bu yaklaşım maliyet kontrolünü güçlendirir; teknisyen açısından sahadaki belirsizliği azaltır; bina yöneticisi açısından ise neye ödeme yapıldığını anlaşılır hale getirir.