TSE ve CEN Standartları Arasındaki İlişki

İÇERİK (MARKDOWN)

Asansör sektöründe çalışanların karşısına sürekli olarak TSE, CEN, EN, TS EN, ISO ve harmonize standart gibi kavramlar çıkar. Bir bakım firması teklif hazırlarken, teknisyen kontrol formunu doldururken veya bina yöneticisi periyodik kontrol raporunu incelerken bu ifadelerin ne anlama geldiğini bilmek zorundadır. Özellikle “EN standardı Türkiye’de geçerli midir?”, “TS EN ile EN arasında fark var mıdır?” ve “TSE bu standartları kendisi mi hazırlıyor?” soruları sektörde sıkça karıştırılır.

Bu yazıda TSE ile CEN arasındaki kurumsal ilişkiyi, bir Avrupa standardının Türkiye’de nasıl yayımlandığını ve asansör firmalarının standart değişikliklerini nasıl takip etmesi gerektiğini pratik örneklerle ele alacağız.

TSE ve CEN Aynı Kurum Değildir

TSE ve CEN, standartların hazırlanması ve yayımlanması sürecinde birbirleriyle bağlantılı fakat farklı görevleri bulunan kuruluşlardır.

TSE, Türk Standardları Enstitüsüdür. Türkiye’nin millî standardizasyon kuruluşu olarak Türk standartlarının hazırlanması, kabul edilmesi, yayımlanması ve standardizasyon çalışmalarında Türkiye’nin temsil edilmesi gibi görevler yürütür.

CEN ise Avrupa Standardizasyon Komitesidir. Avrupa düzeyinde çeşitli sektörlerde ortak teknik standartların hazırlanmasını sağlar. Asansörler, makineler, yapı malzemeleri, iş güvenliği ekipmanları ve çok sayıda başka ürün grubu CEN bünyesindeki teknik komitelerde ele alınır.

TSE, 2012 yılında CEN ve CENELEC’e tam üye olmuştur. Bu üyelik sayesinde Türkiye, Avrupa standartlarının hazırlanma süreçlerine katılabilir, görüş bildirebilir ve oylamalarda yer alabilir. TSE, ilgili çalışmaları Türkiye’de oluşturulan ayna komiteler aracılığıyla takip eder. ([tse.org.tr][1])

Buradaki temel ayrım şöyledir:

• CEN, Avrupa standardını hazırlar ve EN koduyla yayımlar.
• TSE, bu standardı Türkiye’de millî standart olarak kabul eder.
• Türkiye’de kabul edilen standardın başına TS ifadesi eklenir.
• Böylece EN 81-20, Türkiye’de TS EN 81-20 adıyla yayımlanır.

Bu nedenle günlük konuşmada kullanılan “TSE standardı” ifadesi yerine teknik belgelerde Türk Standardı veya ilgili koduyla birlikte TS EN standardı ifadesinin kullanılması daha doğrudur.

Bir EN Standardı Nasıl TS EN Standardına Dönüşür?

Avrupa standardı hazırlanırken farklı ülkelerin millî standardizasyon kuruluşları, sektör temsilcileri, üreticiler, uzmanlar ve teknik komiteler sürece katılır. Taslak metin üzerinde görüşler toplanır, teknik tartışmalar yapılır ve gerekli oylamalar tamamlanır.

Standart CEN tarafından kabul edilip yayımlandığında, CEN üyesi millî standardizasyon kuruluşlarının bu standarda millî standart statüsü vermesi gerekir. Ayrıca aynı konuda yeni Avrupa standardıyla çelişen millî standartların yürürlükten kaldırılması beklenir. ([CEN-CENELEC][2])

Süreç genel olarak şu şekilde ilerler:

1. İhtiyaç duyulan teknik konu için CEN bünyesinde çalışma başlatılır.
2. İlgili teknik komite standart taslağını hazırlar.
3. Üye ülkelerin görüşleri ve oyları alınır.
4. Kabul edilen doküman EN koduyla yayımlanır.
5. TSE standardı Türk standardı olarak kabul eder.
6. Doküman TS EN koduyla Türkiye’de yayımlanır.
7. Varsa çelişen eski Türk standardı yürürlükten kaldırılır veya geçiş süreci tanımlanır.

Bir standardın Türkiye’de kabul edilmesi her zaman metnin baştan yeniden yazıldığı anlamına gelmez. Standart, çoğunlukla Avrupa’daki teknik içeriği korunarak millî standart statüsüne alınır. Türkçe çeviri yayımlanmışsa dokümana Türkçe erişilebilir; bazı standartlar ise belirli bir süre İngilizce metin üzerinden yürürlükte olabilir.

Bu nedenle bir bakım firması yalnızca standardın numarasına bakmamalıdır. Şu bilgiler de kontrol edilmelidir:

• Standardın tam adı
• Yayım yılı
• Revizyon veya tadil numarası
• Yürürlük durumu
• Yerine geçen yeni standart
• Varsa geçiş süresi
• Türkçe veya İngilizce yayımlanma durumu

Asansör Sektöründeki CEN Standartları Nasıl Hazırlanır?

Asansör, yürüyen merdiven ve yürüyen bantlarla ilgili Avrupa standardizasyon çalışmaları büyük ölçüde CEN/TC 10 teknik komitesi tarafından yürütülür. CEN/TC 10, asansörlerin yapımı, montajı, erişilebilirliği, güvenliği ve ilgili test yöntemleri üzerinde çalışan köklü teknik komitelerden biridir. ([CEN-CENELEC][3])

Asansör sektöründe en çok karşılaşılan örneklerden bazıları şunlardır:

Avrupa standardı	Türkiye’deki gösterimi	Genel kapsamı
EN 81-20	TS EN 81-20	İnsan ve yük taşıyan asansörlerin yapımı ve montajına ilişkin güvenlik kuralları
EN 81-50	TS EN 81-50	Asansör bileşenlerinin tasarım kuralları, hesapları, incelemeleri ve deneyleri
EN 81-70	TS EN 81-70	Engelliler dâhil kişilerin asansörlere erişilebilirliği
EN 81-28	TS EN 81-28	Yolcu ve yük asansörlerinde uzaktan alarm sistemi
EN 13015	TS EN 13015	Asansör ve yürüyen merdivenlerin bakım talimatları
EN 81-80	TS EN 81-80	Mevcut asansörlerin güvenliğinin iyileştirilmesine yönelik kurallar

Tablodaki kapsam açıklamaları özet niteliğindedir. Bir proje, bakım faaliyeti veya uygunluk değerlendirmesinde standardın tam adı, güncel baskısı ve ilgili bölümleri ayrıca kontrol edilmelidir.

Örneğin TS EN 81-20, yalnızca kabin ölçülerini veya kapı özelliklerini açıklayan basit bir doküman değildir. Kuyu, makine alanları, kabin, karşı ağırlık, durak kapıları, elektrik tesisatı, koruyucu boşluklar ve bakım personelinin güvenli çalışma alanları gibi çok sayıda teknik başlığı kapsar.

TS EN 81-50 ise güvenlik aksamlarının ve belirli asansör bileşenlerinin hesap, inceleme ve deney yöntemleriyle daha doğrudan ilişkilidir. TSE’nin asansör muayene personeline yönelik eğitim içeriklerinde de TS EN 81-20 ve TS EN 81-50 standartları temel teknik başlıklar arasında gösterilmektedir. ([files.tse.org.tr][4])

Standart, Yönetmelik ve Kanun Aynı Şey Değildir

Sektördeki önemli yanlışlardan biri, standartlarla yönetmeliklerin aynı hukuki niteliğe sahip olduğunun düşünülmesidir.

Yönetmelikler, kamu otoritesi tarafından yayımlanan bağlayıcı düzenlemelerdir. Örneğin Asansör Yönetmeliği 2014/33/AB, asansörlerin ve güvenlik aksamlarının piyasaya arzı ile uygunluk değerlendirmesine ilişkin temel çerçeveyi belirler.

Standartlar ise teknik şartları, güvenlik çözümlerini, deney yöntemlerini ve ortak uygulama biçimlerini açıklar. Standartların tamamı doğrudan kanun niteliğinde değildir. Ancak bir standart yönetmelikte referans gösterildiğinde, sözleşmeye yazıldığında veya uygunluk değerlendirmesinde kullanıldığında uygulamadaki önemi çok yükselir.

Uyumlaştırılmış standartların uygulanması, ilgili yönetmeliğin temel sağlık ve güvenlik gereklerinin karşılandığına ilişkin uygunluk varsayımı sağlayabilir. Bununla birlikte standart, teorik olarak tek teknik çözüm yolu değildir; farklı bir çözüm kullanan üreticinin temel gerekleri karşıladığını teknik dosya, risk değerlendirmesi ve uygunluk değerlendirmesiyle ispatlaması gerekir. ([single-market-economy.ec.europa.eu][5])

Bir bakım firması açısından pratik karşılığı şudur:

“Standart zorunlu değil” denilerek teknik gereklerin göz ardı edilmesi doğru değildir. Proje, ürün, sözleşme, periyodik kontrol ve yönetmelik bağlantısı birlikte değerlendirilmelidir.

Özellikle yeni asansör montajı, modernizasyon, güvenlik aksamı değişimi ve önemli tadilat işlerinde hangi standart baskısının uygulanacağı mutlaka teknik olarak doğrulanmalıdır.

TS, EN, ISO ve TS EN Kodları Nasıl Okunur?

Standart kodunun başındaki ve sonundaki ifadeler, dokümanın kaynağı ve sürümü hakkında önemli bilgi verir.

TS ne anlama gelir?

TS, dokümanın Türk standardı olarak yayımlandığını gösterir. Standart Türkiye’de hazırlanmış olabilir veya uluslararası ya da Avrupa standardı esas alınarak kabul edilmiş olabilir.

EN ne anlama gelir?

EN, dokümanın Avrupa standardı olduğunu gösterir. CEN veya ilgili Avrupa standardizasyon kuruluşları tarafından hazırlanır.

TS EN ne anlama gelir?

TS EN, bir Avrupa standardının Türkiye’de Türk standardı olarak kabul edildiğini gösterir. Örneğin:

TS EN 81-20

Bu kod, EN 81-20 standardının Türkiye’de millî standart statüsünde yayımlandığını ifade eder.

ISO ve TS EN ISO ne anlama gelir?

ISO, Uluslararası Standardizasyon Teşkilatı tarafından hazırlanan uluslararası standardı ifade eder.

Bir dokümanda EN ISO bulunuyorsa ISO standardı Avrupa standardı olarak da kabul edilmiştir. Aynı doküman Türkiye’de yayımlandığında kodu TS EN ISO şeklinde olabilir.

Örnek:

TS EN ISO 9001

Bu gösterim, ISO 9001’in Avrupa standardı olarak kabul edildiğini ve ardından Türkiye’de Türk standardı statüsünde yayımlandığını anlatır.

Yıl ve ekler neden önemlidir?

Standart numarasından sonra görülen yıl, dokümanın baskısını veya yayım dönemini belirtir. A1, A2 gibi ifadeler standarda yapılan tadilleri; AC ifadesi ise düzeltmeleri gösterebilir.

Teknisyenin kontrol listesinde yalnızca TS EN 81-20 yazması, doküman yönetimi açısından yeterli olmayabilir. Firmanın kullandığı formda ilgili baskı ve değişiklik bilgileri de tanımlanmalıdır.

Asansör Firmaları Güncel Standartları Nasıl Takip Etmeli?

Standart takibi yalnızca mühendislik biriminin yılda bir kez yaptığı işlem olmamalıdır. Satın alma, teklif, bakım, revizyon ve teknik eğitim süreçleri de güncel standartlardan etkilenir.

Uygulanabilir bir standart takip sistemi şu adımlardan oluşabilir:

1. Standart envanteri oluşturun. Firmanın faaliyetlerinde kullandığı TS EN 81 serisi, bakım, erişilebilirlik, alarm ve muayene standartlarını listeleyin.
2. Her standarda sorumlu atayın. Teknik müdür, mühendis veya yetkin bir personel belirli standart gruplarını takip etsin.
3. Yürürlük kontrolü yapın. TSE’nin standart arama ve satış sisteminden dokümanın güncel veya yürürlükten kaldırılmış olup olmadığını kontrol edin.
4. Revizyon etkisini değerlendirin. Yeni baskı çıktığında yalnızca dokümanı satın almakla yetinmeyin; kontrol formlarını, teklif şartlarını ve eğitim içeriklerini inceleyin.
5. Teknisyenleri bilgilendirin. Saha personeline yüzlerce sayfalık standardı göndermek yerine değişen uygulamaları kısa teknik bültenlerle açıklayın.
6. Formları güncelleyin. Bakım formu, keşif formu, risk değerlendirmesi ve modernizasyon kontrol listesi yeni şartlarla uyumlu olmalıdır.
7. Eski sürümleri arşivleyin. Hangi tarihte hangi standardın kullanıldığını gösterebilmek için doküman geçmişini koruyun.

Örneğin bir standardın erişilebilirlik hükümleri değiştiğinde bu durum yalnızca yeni montaj ekibini ilgilendirmez. Revizyon teklifleri, buton yerleşimleri, sesli uyarılar, kabin içi işaretlemeler ve bina yöneticisine sunulan teknik açıklamalar da etkilenebilir.

Standart sürümleriyle bağlantılı bakım formlarını, eğitim kayıtlarını ve teknik dokümanları Asansorex gibi bir bakım yönetim yazılımında düzenli şekilde saklamak, sahadaki ekibin eski form kullanmasını önlemeye yardımcı olur. Böylece hangi asansörde hangi kontrol listesinin kullanıldığı geriye dönük olarak görülebilir.

Standart Takibinde Yapılan Yaygın Hatalar

Asansör firmalarında standart yönetimini zayıflatan hatalar genellikle teknik bilgi eksikliğinden değil, süreç eksikliğinden kaynaklanır.

En sık görülen hatalar şunlardır:

• İnternette bulunan eski bir PDF’yi güncel standart zannetmek
• EN koduyla TS EN kodunun tamamen farklı standartlar olduğunu düşünmek
• Standardın yalnızca numarasını kaydedip baskı yılını takip etmemek
• Yeni standart yayımlandığında eski standardın hemen geçersiz olduğunu varsaymak
• Geçiş tarihlerini ve yürürlükten kaldırma tarihlerini kontrol etmemek
• Teknisyenlere güncel olmayan bakım veya kontrol formu göndermek
• Standart değişikliklerini teklif ve modernizasyon kapsamına yansıtmamak
• Yönetmelik şartıyla standart tavsiyesini birbirine karıştırmak
• Standardı satın almadan, kulaktan dolma özetlerle uygulama yapmak

Özellikle eski asansörlerde yapılacak modernizasyonlarda “bu bina eski olduğu için yeni standartlar bizi ilgilendirmez” yaklaşımı risklidir. Asansörün yapım yılı, mevcut güvenlik seviyesi, değiştirilen parçalar, yapılan tadilatın kapsamı, periyodik kontrol bulguları ve yürürlükteki mevzuat birlikte değerlendirilmelidir.

Sıkça Sorulan Sorular

CEN standardı Türkiye’de doğrudan geçerli midir?

Bir EN standardı TSE tarafından Türk standardı olarak kabul edildiğinde Türkiye’de TS EN koduyla yayımlanır. Teknik uygulamalarda Türkiye’deki güncel TS EN baskısının ve yürürlük durumunun kontrol edilmesi gerekir.

EN 81-20 ile TS EN 81-20 arasında teknik fark var mıdır?

TS EN 81-20, EN 81-20 standardının Türkiye’de millî standart olarak kabul edilmiş hâlidir. Ana teknik içerik aynı temele dayanır. Ancak yayımlanma dili, millî ön söz, kabul tarihi ve doküman bilgileri farklılık gösterebilir.

TSE, CEN standartlarının hazırlanmasına katılabilir mi?

Evet. TSE, CEN’in tam üyesidir ve Türkiye’yi Avrupa standardizasyon çalışmalarında temsil eder. İlgili teknik çalışmalar ayna komiteler ve uzman katılımları aracılığıyla takip edilebilir.

Her TS EN standardına uymak zorunlu mudur?

Standartların hukuki etkisi kullanım alanına göre değişir. Yönetmelik, sözleşme, teknik şartname veya uygunluk değerlendirme süreci standarda atıf yapıyorsa uygulanması kritik hâle gelir. Uyumlaştırılmış standartlar ayrıca temel gereklere uygunluk varsayımı sağlayabilir.

Bir standardın güncel olup olmadığı nasıl anlaşılır?

TSE’nin resmî standart arama kanallarından standardın kodu, yayım tarihi, yürürlük durumu, tadilleri ve yerine geçen dokümanlar kontrol edilmelidir. İnternette bulunan kontrolsüz PDF dosyaları güvenilir kaynak kabul edilmemelidir.

Bakım firması tüm standartları satın almak zorunda mıdır?

Firma, faaliyet kapsamını etkileyen standartlara yasal ve güvenilir biçimde erişmelidir. Hangi standartların gerekli olduğu; bakım, montaj, modernizasyon, proje, muayene veya güvenlik aksamı faaliyetlerine göre değişir.

Özet

CEN, Avrupa standartlarını hazırlayan kuruluş; TSE ise Türkiye’nin millî standardizasyon kuruluşudur. CEN tarafından EN koduyla yayımlanan bir standart TSE tarafından kabul edildiğinde Türkiye’de TS EN kodunu alır. Asansör sektöründe kullanılan TS EN 81-20, TS EN 81-50 ve diğer TS EN 81 serisi standartlar bu ilişkinin en belirgin örnekleridir.

Asansör firmaları açısından önemli olan yalnızca standart numarasını bilmek değil; güncel baskıyı, tadilleri, geçiş tarihlerini ve ilgili mevzuat bağlantısını düzenli olarak takip etmektir. Standart envanteri, revizyon kayıtları, teknisyen eğitimleri ve kontrol formları tek bir sistem üzerinden yönetildiğinde teknik hatalar azalır. Asansorex, bakım geçmişi ve saha formlarıyla birlikte bu dokümanların düzenli tutulmasına yardımcı olarak denetim ve müşteri bilgilendirme süreçlerini daha izlenebilir hâle getirir.